هشدار کارشناسان: طرح‌های انتقال آب، درمان بحران آب ایران نیست؛ هزینه ۹.۴ برابر بودجه کل آب کشور

وضعیت بحرانی آب در ایران؛ از تهران تا بندرعباس

جمال‌محمدولی سامانی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس، در گفت‌وگو با «دنیای اقتصاد» تاکید کرد که تنش آبی در درجات مختلف، تقریباً در بیشتر نقاط کشور از آبیک قزوین تا مشهد و بندرعباس مشهود است و تهران نیز یکی از شهرهایی است که این تنش در آن بسیار شاخص است. وی هشدار داد که انتقال آب از حوضه‌های مجاور، مانند آنچه برای تهران از پنج سد اصلی (امیرکبیر، طالقان، لار، لتیان و ماملو) انجام می‌شود، پاسخ قطعی نیست و با افزایش بی‌رویه مصرف و ساخت‌وساز، تقاضا پیوسته افزایش یافته و بحران به تعویق می‌افتد.

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که تا پایان سال ۱۴۰۱، حجم کسری تجمعی آبخوان‌های استان‌های هدف طرح‌های انتقال (شامل کرمان، یزد، اصفهان، فارس، خراسان جنوبی و رضوی، سیستان و بلوچستان) به حدود ۹۰ میلیارد مترمکعب رسیده است.

چالش‌های مصرف و مدیریت ضعیف

مشکل اصلی، رشد بی‌رویه تقاضا و ضعف مدیریت است. در همین استان‌های هدف، بیش از ۴۷ هزار حلقه چاه غیرمجاز فعال است که سالانه حدود ۲.۴ میلیارد مترمکعب از منابع زیرزمینی برداشت می‌کنند. سامانی معتقد است:

«وقتی ساخت‌وساز شهری و صنعتی بدون در نظر گرفتن ظرفیت آبی انجام می‌شود، هر مقدار آب هم تامین شود، کافی نیست. این چرخه ناپایدار است و با انتقال آب فقط به‌صورت موقت بحران به تعویق خواهد افتاد.»

ابهامات اقتصادی و انرژی طرح‌های انتقال آب

طرح‌های کلان انتقال آب، از نظر اقتصادی و فنی با ابهامات جدی روبه‌رو هستند:

• هزینه نجومی: هزینه سرمایه‌گذاری اولیه فاز نخست طرح انتقال آب خلیج فارس بیش از ۴۸۰۸ هزار میلیارد ریال بوده که معادل ۹.۴ برابر کل بودجه بخش آب کشور در سال ۱۴۰۲ است.
• قیمت تمام‌شده بالا: قیمت تمام‌شده آب شیرین‌شده بسته به مقصد، بین ۰.۶ یورو (استان‌های ساحلی) تا ۳.۹ یورو (استان‌های مرکزی مانند اصفهان) به ازای هر مترمکعب برآورد شده است.
• مصرف انرژی بالا: شیرین‌سازی هر مترمکعب آب به روش اسمز معکوس، بین ۲.۵ تا ۵ کیلووات‌ساعت برق نیاز دارد. مجموع انرژی موردنیاز برای ظرفیت یک میلیارد مترمکعب در سال، بین ۲۸۰۰ تا ۵۶۰۰ گیگاوات‌ساعت تخمین زده می‌شود که با ناترازی انرژی کشور در تضاد است.

این پروژه‌ها به پشتوانه یارانه انرژی اجرا شده‌اند و در صورت واقعی شدن قیمت برق یا اختلال در تامین سوخت نیروگاه‌ها، ممکن است اجرایی نشوند.

ضرورت اصلاحات بنیادی در حکمرانی آب

کارشناسان تاکید می‌کنند که راهکار اصلی، اصلاحات در حکمرانی آب و تمرکز بر افزایش بهره‌وری است.

بخش کشاورزی و هدررفت آب

بیش از ۹۰ درصد منابع آبی کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، درحالی‌که بهره‌وری در این بخش بسیار پایین است. سامانی اشاره کرد که متأسفانه بین ۷۰ تا ۸۰ درصد از این میزان آب عملاً هدر می‌رود.

راهکارهای پیشنهادی برای بخش کشاورزی:

• مدیریت آب مجازی: تنظیم سیاست‌های تجاری برای جلوگیری از صادرات محصولات پرآب‌بر (مانند هندوانه و گوجه‌فرنگی) و سوق دادن صادرات به سمت محصولات کم‌آب‌بر.
• مشوق‌های مالی: خرید آب ذخیره‌شده توسط کشاورزان از طریق اصلاح روش‌های آبیاری یا تغییر الگوی کشت توسط دولت، که هزینه‌ای به‌مراتب کمتر از تولید آب شیرین‌شده دارد.
• صنایع تبدیلی: ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی در کنار مزارع برای کاهش ضایعات بالای محصولات کشاورزی.

بهره‌وری در بخش شهری و خانگی

افزایش بهره‌وری باید در تمام بخش‌ها از جمله شبکه‌های فرسوده شهری و مصرف خانگی بازنگری شود:

1. نوسازی شبکه‌های آب‌رسانی: بهسازی و نوسازی شبکه‌ها برای کاهش تلفات ناشی از فرسودگی و نشت آب.
2. مدیریت آب بدون درآمد: اصلاح موارد مربوط به آب به حساب نیامده (نشت، مصرف غیرمجاز و مصرف رایگان نهادها) که می‌تواند دست‌کم ۱۰ درصد از کل آب مصرفی را صرفه‌جویی کند.
3. مدیریت فضای سبز: محدود کردن چمن‌کاری‌های پرمصرف و استفاده از گونه‌های مقاوم به خشکی در فضای سبز شهری.
4. جایگزینی کولر آبی: حرکت به سمت سیستم‌های تهویه برقی با راندمان بالا و کاهش وابستگی به کولرهای آبی پرمصرف.
5. جمع‌آوری آب باران: الزام ساختمان‌های جدید به جمع‌آوری آب باران برای مصارف غیرشرب و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی.

جمع‌بندی: تمرکز بر بهره‌وری، نه پروژه‌های پرهزینه

تغییر اقلیم عامل مهمی در تشدید بحران‌های آبی است و طی چهار سال گذشته، خشکسالی‌های پیاپی و کاهش ذخایر آبی تجربه شده است. کارشناسان تاکید دارند که طرح‌های شیرین‌سازی و انتقال آب در بهترین حالت تنها حدود ۴ درصد از کل مصرف استان‌های هدف را پوشش می‌دهند و قادر به حل ناترازی منابع آب نیستند.

مسیر پایدار، حرکت به سمت افزایش بهره‌وری و مدیریت تقاضا است تا نیاز به جیره‌بندی و پروژه‌های پرهزینه انتقال آب کاهش یابد. سیاستگذاری آینده باید به جای تمرکز بر پروژه‌های پرهزینه، بر حکمرانی هوشمند آب، بازتخصیص منابع و استفاده از پساب‌ها و آب‌های شور داخلی متمرکز شود.