کالابرگ الکترونیک در مهار فقر کالری ناکام ماند؛ تورم مواد غذایی ۱۰۰ تا ۱۴۶ درصد افزایش یافت

طرح کالابرگ الکترونیک: مسکنی در برابر فقر کالری

طرح کالابرگ الکترونیک، به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای حمایتی دولت، با هدف جلوگیری از کمبود کالری در میان اقشار کم‌درآمد جامعه به اجرا درآمده است. این طرح که اجرای آزمایشی آن از دی‌ماه ۱۴۰۱ آغاز و تا اردیبهشت ۱۴۰۳ ادامه یافت، پس از یک وقفه ده‌ماهه، مجدداً از اسفندماه ۱۴۰۳ از سر گرفته شد. با این حال، بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که با وجود اجرای این طرح و افزایش مبالغ پرداختی، عمق مسئله فقر کالری در ایران افزایش یافته و میانگین سرانه مصرف کالری در کشور از ابتدای دهه ۱۳۹۰ تاکنون روندی نزولی داشته است.

فقر کالری به دلیل پیامدهای بلندمدت بر سلامت و بهره‌وری افراد، همواره یکی از چالش‌های اصلی دولت‌ها بوده است. نابسامانی‌های کلان اقتصادی، تحریم‌ها و تورم مزمن در سال‌های اخیر، قدرت خرید خانوارهای ایرانی را به شدت کاهش داده و این فشار اقتصادی به تدریج بر سبد غذایی خانواده‌ها تأثیر گذاشته است. در ابتدا، خانوارها کالاهای غیرضروری را حذف کردند، اما با گذشت زمان، دسترسی به مواد غذایی ضروری نیز با چالش مواجه شد. کاهش سهم گوشت و دشواری در جایگزینی آن با حبوبات به دلیل تورم بالا در این گروه، از جمله این مشکلات است.

افزایش سرسام‌آور قیمت مواد غذایی

داده‌های رسمی نشان‌دهنده افزایش شدید قیمت اقلام خوراکی است که دسترسی خانوارها به مواد غذایی پایه را محدود کرده است. این افزایش قیمت‌ها، اثربخشی سیاست‌های حمایتی مانند کالابرگ را به شدت کاهش داده است.

• حبوبات: قیمت اقلامی چون لوبیا چیتی، لپه، لوبیا قرمز و نخود در شهریور ماه نسبت به شهریور سال گذشته، بیش از ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.
• کربوهیدرات‌ها: قیمت برنج ایرانی در شهریورماه نسبت به ماه مشابه سال قبل، ۱۴۶ درصد افزایش قیمت داشته است.

گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس تأیید می‌کند که سرانه کالری مصرفی از سال ۱۴۰۱ تاکنون کمتر از حداقل کالری مورد نیاز (۲۱۰۰ کالری) بوده و در سال‌های بعد نیز افت بیشتری را تجربه کرده است. این وضعیت، نگرانی‌ها را در مورد پیامدهای بلندمدت بر سلامت، به‌ویژه رشد و توانمندی‌های تحصیلی و شغلی کودکان، افزایش داده است.

کارشناسان معتقدند که در شرایط فعلی، اولویت بیش از هر چیز باید به بهبود شرایط اقتصادی کلان و کنترل تورم معطوف باشد. سیاست‌های حمایتی تنها می‌تواند نقش یک مُسکن را داشته باشد و اثر قابل‌توجهی بر وضعیت معیشت مردم نخواهد داشت.

آخرین آمارها نشان می‌دهد که تورم نقطه‌ای در شهریور ماه به ۴۵.۳ درصد رسیده و رشد اقتصادی نیمه اول سال جاری نیز توسط مرکز پژوهش‌های مجلس منفی ۰.۳ درصد برآورد شده است.

تاریخچه و تحولات طرح کالابرگ الکترونیک

طرح کالابرگ الکترونیک با هدف تقویت امنیت غذایی و حمایت مستقیم از اقشار کم‌درآمد، در چند مرحله با تغییراتی در ساختار و مبالغ پرداختی اجرا شده است:

با وجود این تغییرات و افزایش مبالغ، نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها در شهریورماه سال جاری به ۵۷.۹ درصد رسیده است که نشان می‌دهد رشد قیمت مواد غذایی با سرعتی بسیار بیشتر از افزایش مبلغ یارانه‌ها پیش می‌رود.

دلایل ناکامی طرح در مهار فقر کالری

بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که طرح کالابرگ الکترونیک به دلایل متعددی نتوانسته است به طور مؤثر از گسترش فقر کالری جلوگیری کند:

ناکافی بودن مبلغ یارانه

به دلیل عقب‌ماندن مبلغ یارانه از شتاب تورم، اثر حمایتی این سیاست‌ها محدود بوده است. تنها ۸.۷ درصد از مشمولان، مبلغ اختصاص‌یافته در کالابرگ را برای تأمین نیازهای غذایی خود کافی دانسته‌اند. همچنین، ۵۶ درصد از افراد اعلام کرده‌اند که بیشتر با درآمد شخصی خود مواد غذایی ضروری را خریداری کرده‌اند و تنها ۱۶.۴ درصد با یارانه نقدی و کالابرگ نیازهای خود را تأمین می‌کنند.

ضعف در شناسایی مشمولان

بخش قابل‌توجهی از مشمولان، نظام شناسایی و دهک‌بندی اقتصادی خانوارها را ناکارآمد ارزیابی کرده‌اند. ۶۵ درصد از مشمولان، دهک‌بندی اقتصادی خانوارها را غیرعادلانه دانسته‌اند و ۲۷.۸ درصد نیز اعلام کرده‌اند که افرادی را می‌شناسند که مستحق دریافت کالابرگ نبوده‌اند اما آن را دریافت کرده‌اند.

تفاوت در ترجیحات و فشار هزینه‌های جانبی

فشار بالای سایر هزینه‌های زندگی مانند اجاره مسکن، درمان و حمل‌ونقل، قدرت خرید خانوار را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. همچنین، ترجیحات خانوارها با اقلام مشخص شده در کالابرگ همخوانی ندارد:

• ۴۸.۹ درصد از مشمولان ترجیح می‌دهند به جای اقلام مشخص شده، امکان انتخاب سایر مواد خوراکی نیز برایشان فراهم باشد.
• ۳۸ درصد از پاسخ‌دهندگان خواستار دریافت مبلغ نقدی به جای کالابرگ بوده‌اند.
• ۵۱ درصد افراد، محدودیت کالابرگ به ۱۱ قلم کالا را یکی از مشکلات اصلی طرح عنوان کرده‌اند.

این عوامل باعث شده است که خانوارها بخشی از هزینه‌هایی را که پیش از دریافت کالابرگ به مواد غذایی اختصاص می‌دادند، پس از دریافت آن به سایر اقلام ضروری اختصاص دهند و در نتیجه، میزان کالری مصرفی تغییر چندانی نکند و طرح اثرگذاری بالایی بر بهبود وضعیت تغذیه‌ای نداشته باشد.