جدال روزنامه‌نگاری تحلیلی با رباتیک؛ چالش‌های هوش مصنوعی برای «خرد» و «حس» روزنامه‌نگار

روزنامه‌نگاری رباتیک و به حاشیه راندن «خرد»

این پژوهشگر معتقد است که وب هوشمند صرفاً بر اساس داده‌های موجود، داده‌کاوی می‌کند و فاقد عنصر حیاتی «انسان‌کاوی» است. این فقدان، چالش اصلی روزنامه‌نگاری رباتیک را شکل می‌دهد:

• حذف خرد و انسان‌کاوی: روزنامه‌نگاری رباتیک، «خرد» و انسان‌کاوی را به حاشیه می‌راند.
• فقدان حس و دریافت واقعیت: «حس روزنامه‌نگار و دریافتش از واقعیت را در روزنامه‌نگاری رباتیک نخواهیم دید.»
• سرعت غیرقابل وصف: سرعت تولید محتوا توسط هوش مصنوعی بسیار بالاست، اما لزوماً کیفیت و اصالت لازم را ندارد.

نویسنده کتاب «تیترنویسی در وب» با اشاره به داوری آثار جشنواره‌ها، نمونه‌هایی از محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی را ذکر کرد: «الان گاه، شاهد این هستیم که گزاره‌ای در اکثر یادداشت‌ها تکرار شده و معلوم است از چت‌جی‌بی‌تی گرفته شده است. آماری در همه استفاده شده و مشخص است آن شخص، تحلیل و کاری نکرده است.»

وی پیش‌بینی خود در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۴ با عنوان «جدال خرد و تکنولوژی، طرحی برای وب آینده» را یادآور شد که در آن مطرح کرده بود وب هوشمند از سال ۲۰۲۰ خواهد آمد و انسان را خواهد بلعید و پیش‌بینی کرد که انسان در حوالی سال‌های ۲۰۳۵ علیه تکنولوژی شورش خواهد کرد.

چالش اصالت و حذف «حس» از روزنامه‌نگاری میدانی

رضاییان چالش دوم روزنامه‌نگاری رباتیک را به خطر افتادن اصالت روزنامه‌نگاری می‌داند. او با تفکیک میان عینیت و واقعیت، نقش «حس» روزنامه‌نگار را برجسته می‌کند:

فرق است میان عینیت با واقعیت، هرگاه حس را به عینیت می‌افزاییم می‌شود واقعیت، بنابراین واقعیت آن چیزی است که روزنامه‌نگار آن را میدانی دریافت و حس کرده است.

او به نظریه «روزنامه‌نگاری واقعیت افزوده» اشاره کرد که در آن تکنولوژی (مانند دوربین ۳۶۰ درجه) توانسته حس را به عینیت بیفزاید. با این حال، تأکید کرد که این ابزارها تنها بخشی از ماجرا را نشان می‌دهند، در حالی که روزنامه‌نگار میدانی به تمام ابعاد ماجرا پی می‌برد. بنابراین، چالش دوم این است که روزنامه‌نگاری رباتیک حس را از روزنامه‌نگاری میدانی می‌گیرد.

روزنامه‌نگاری تحلیلی، نجات‌بخش در عصر هوش مصنوعی

این استاد ارتباطات معتقد است که روزنامه‌نگاری زنده خواهد ماند و عمیق‌تر خواهد شد، اما به سختی از پس این چالش برمی‌آید. او راه نجات را در تقویت یک ژانر خاص می‌داند:

«روزنامه‌نگاری رباتیک و هوشمند نمی‌تواند دو پرسش چرایی و چگونگی را کامل جواب دهد و از پس پاسخ آن ناقص برمی‌آید. در اینجا داده‌کاوی شما را نجات نمی‌دهد بلکه خردکاوی و انسان‌کاوی شما را نجات می‌دهد.»

تنها ژانری که بر خرد متکی است و می‌تواند به این دو عنصر پاسخ نسبتاً کامل دهد، روزنامه‌نگاری تحلیلی است. رضاییان تصریح کرد: «در دنیایی که قرار گرفته‌ایم، جدال اصلی بین ژانر روزنامه‌نگاری تحلیلی با روزنامه‌نگاری رباتیک است.»

تغییر نقش روزنامه‌نگار: از کارشناس به تدوینگر

رضاییان در پاسخ به اینکه چه باید کرد، بر تقویت «بعد خطی و عمقی» روزنامه‌نگاری تأکید کرد و نقش جدیدی برای روزنامه‌نگاران تعریف نمود:

«الان روزنامه‌نگاران باید مونتور یا تدوینگر شوند. قبلا می‌گفتیم روزنامه‌نگاری دو وجه دارد؛ روزنامه‌نگار- کارشناس، که الان سه وجه شده است: روزنامه‌نگار- کارشناس-مونتور.»

دلیل این تغییر، اشباع مخاطب از طریق دیدن و تصویر است، که رضاییان آن را «تشویق به دیدن و تشویق به نخواندن» نامید. او توصیه کرد که روزنامه‌نگاران باید کاملاً روزآمد و تکنیکال باشند و پس از داده‌کاوی، سراغ خردکاوی بروند و به دو عنصر چگونگی و چرایی پاسخ دهند.

وی همچنین خواستار تقویت و اصلاح مراکز آموزشی، پژوهشی و دانشگاه‌ها در رشته روزنامه‌نگاری شد.

برندینگ و ادبیات، راه بقا در عصر هوش مصنوعی

این استاد دانشگاه، «برند شدن» را کلید حفظ فردیت و اصالت روزنامه‌نگاری در برابر هوش مصنوعی دانست. او با ذکر مثالی از تعامل خود با هوش مصنوعی در مورد مدل توسعه ایران، نشان داد که خردکاوی روزنامه‌نگار متخصص، بر خروجی هوش مصنوعی برتری دارد.

اگر در روزنامه‌نگاری برند نشوید، در دنیای روزنامه‌نگاری رباتیک و هوش مصنوعی، از بین رفته و کنار گذاشته می‌شوید. این حرف من به همه روزنامه‌نگاران ایران است.

در نهایت، رضاییان بر اهمیت بنیادین ادبیات برای نسل‌های جدید روزنامه‌نگاری تأکید کرد و آن را پایه و اساس این حرفه دانست.