بحران فرونشست در ایران؛ ۴۲ میلیون نفر در معرض خطر و ۱۰۶ دشت غیرقابل بازگشت

بحران ملی فرونشست؛ تهدیدی فراتر از خشکسالی و زلزله

پدیده فرونشست زمین در ایران دیگر یک هشدار محیط‌زیستی ساده نیست، بلکه به یک بحران ملی تبدیل شده که سال‌هاست زیر سایه بی‌توجهی و وعده‌های تکراری پنهان مانده است. این پدیده آرام اما مرگبار، اکنون بیش از نیمی از سکونتگاه‌های کشور را تهدید می‌کند و بر اساس گزارش‌های رسمی، حدود ۴۲ میلیون ایرانی در پهنه‌هایی زندگی می‌کنند که در حال نشست زمین هستند.

آمارها نشان می‌دهد که تا امروز ۳۸۰ شهر و نزدیک به ۹ هزار روستا به درجات مختلف درگیر فرونشست شده‌اند. این مناطق شامل دشت‌های اصفهان، ورامین، کرمان، مشهد و حتی حاشیه تهران می‌شوند. در برخی مناطق، نرخ فرونشست سالانه به ۳۱ سانتی‌متر می‌رسد، نرخی که ایران را در فهرست کشورهای با بیشترین فرونشست در جهان قرار داده است.

واکنش‌های مقطعی دولت‌ها و دشت‌های غیرقابل بازگشت

با وجود گستردگی و شدت این بحران، واکنش دولت‌ها در دو دهه گذشته عمدتاً در حد تشکیل کارگروه‌های مقطعی باقی مانده است. فقدان یک برنامه ملی مشخص برای مهار برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و نبود یک نظام پایش مستمر، وضعیت را به مرحله‌ای بحرانی رسانده است.

• ۱۰۶ دشت کشور به مرحله فرونشست غیرقابل بازگشت رسیده‌اند.
• کارشناسان هشدار می‌دهند که ادامه روند کنونی، فرونشست را به بحرانی با تبعات ده‌ساله تبدیل خواهد کرد که از خشکسالی و زلزله نیز فراتر می‌رود.

سابقه ۲۰ ساله هشدارها در سازمان زمین‌شناسی

دکتر رضا شهبازی، مدیرکل دفتر مخاطرات زمین‌شناسی، مهندسی و زیست‌محیطی، تأکید می‌کند که فرونشست پدیده‌ای تازه نیست و سابقه مطالعه و بررسی آن در سازمان زمین‌شناسی به بیش از ۲۰ سال پیش بازمی‌گردد. او می‌گوید:

«فرونشست به هیچ‌وجه پدیده تازه‌ای نیست؛ نه برای کشور، نه برای سازمان زمین‌شناسی. در واقع، اصلاً پدیده جدیدی محسوب نمی‌شود. در سازمان زمین‌شناسی، سابقه مطالعه و بررسی این پدیده بسیار طولانی است؛ مکاتبات اداری و رسمی در این زمینه دست‌کم به بیست سال پیش بازمی‌گردد.»

وی افزود که گزارش‌های علمی، نقشه‌ها و اسناد رسمی مربوط به این پدیده از اوایل دهه ۸۰ تاکنون بارها به دولت‌های مختلف اعلام و پیگیری شده است.

مسیر پیگیری فرونشست در دولت‌های اخیر

پیگیری موضوع فرونشست در دولت‌های اخیر در قالب دو مسیر اصلی دنبال شده است:

1. کارگروه ملی سازگاری با کم‌آبی: این کارگروه که در دولت دوازدهم تقویت شد و در دولت سیزدهم نیز ادامه یافت، مسئول پیگیری جنبه‌های فنی و مدیریت منابع آب زیرزمینی مرتبط با فرونشست است.
2. قانون مدیریت بحران: جنبه‌های مخاطره‌آمیز فرونشست، مانند بروز ترک، شکاف و تخریب ساختمان‌ها، ذیل این قانون پیگیری می‌شوند.

شهبازی با اشاره به چرخه واکنشی در مدیریت بحران‌های طبیعی، هشدار داد که با وجود مطرح بودن این موضوع در دولت‌های دوازدهم، سیزدهم و چهاردهم، اگر سال آبی مناسبی پیش بیاید و فشار بر منابع آب کاهش یابد، این موضوع دوباره به فراموشی سپرده خواهد شد.

لزوم تغییر رویکرد از واکنشی به کنشگرانه

مدیرکل دفتر مخاطرات زمین‌شناسی، مهندسی و زیست‌محیطی، رویکرد کشور در قبال مسائل طبیعی را واکنشی و نه کنشگرانه دانست و تأکید کرد که این مسئله در مورد فرونشست نیز صدق می‌کند. او ابراز امیدواری کرد که توجه ویژه رئیس‌جمهور و تقویت این حساسیت در بدنه مدیریتی دولت چهاردهم، بتواند راهبردها را به سمت کنشگری و آینده‌نگری در مدیریت منابع آب و مخاطرات طبیعی سوق دهد.

وی در پایان خاطرنشان کرد که ذات طبیعت ایران کم‌آبی است و باید با شناخت بهتر سرزمین، هوشمندانه‌تر با آن رفتار کرد. همچنین تأیید کرد که به دلیل گسترش خشکسالی و افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی، نرخ و شدت فرونشست در سال‌های اخیر افزایش یافته است.