اقتصاد ایران در وضعیت شکننده؛ نیلی: ادامه وضع موجود ممکن نیست و راه خروج، توافق است

⚠️ دو چالش بنیادین: بیرونی و درونی

نیلی مسائل اقتصادی ایران را به دو دسته اصلی تقسیم کرد که آثار آن‌ها از حوزه اقتصاد فراتر رفته و به زندگی اجتماعی مردم نفوذ کرده است:

• چالش‌های خارجی: شامل محدودیت‌های سیاسی، تحریم‌ها و روابط ژئوپلیتیکی که وضعیت «نه جنگ و نه صلح» یا «سایه جنگ» را ایجاد کرده است.
• ناترازی‌های درونی: شامل ناترازی‌های مالی، زیربنایی و منابع طبیعی.

این وضعیت خارجی سه پیامد کلان برای اقتصاد به همراه داشته است:

1. کاهش منابع بودجه عمومی
2. افزایش ریسک سرمایه‌گذاری
3. تشدید عدم قطعیت در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی

این مجموعه عوامل در نهایت به شکل‌گیری وضعیت رکود تورمی پایدار منجر شده است. به گفته نیلی، این روند در سال ۱۴۰۴ و به احتمال زیاد در سال ۱۴۰۵ نیز ادامه خواهد داشت.

📉 دینامیک مخرب ناترازی‌های داخلی

اقتصاد ایران علاوه بر چالش‌های بیرونی، درگیر شبکه‌ای از ناترازی‌های ساختاری درون‌زا است که در دو محور اصلی طبقه‌بندی می‌شوند:

ناترازی مالی

این ناترازی‌ها شامل صندوق‌های بازنشستگی، بودجه دولت و نظام بانکی است. نیلی هشدار داد که هرچه این ناترازی‌ها بزرگ‌تر شده‌اند، تورم در اقتصاد نیز شدیدتر شده است.

ناترازی منابع طبیعی

این بخش شامل بحران در آب، انرژی و خاک است که به‌صورت زنجیره‌ای بر بخش‌های حیاتی مانند صنعت و کشاورزی تأثیر گذاشته است. او تأکید کرد که ناترازی‌های انرژی و آب در مسیری حرکت می‌کنند که عملاً اقتصاد را از کار می‌اندازد.

🕰️ مرور تاریخی دو دهه چالش اقتصادی (۱۳۸۴ تا ۱۴۰۴)

نیلی با مرور تحولات دو دهه اخیر، ریشه‌های وضعیت کنونی را تشریح کرد:

دهه ۸۰: موج بی‌اشتغالی و آسیب‌های اجتماعی

در نیمه دوم دهه ۸۰، با ورود متولدان دهه ۶۰ به بازار کار، شوک اجتماعی-اقتصادی بزرگی رخ داد. با وجود درآمدهای بالای نفتی، تعداد شاغلان کشور در سال‌های ۸۵ و ۹۰ روی عدد ۲۰ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر ثابت ماند. این پدیده به آسیب‌های گسترده‌ای چون افزایش سن ازدواج، رشد طلاق، افزایش اعتیاد و جرایم شهری انجامید.

سال‌های ۹۱ تا ۹۲: نخستین شوک تحریمی و رکود بزرگ

در این مقطع، درآمد ارزی کشور طی دو سال حدود ۵۰ درصد سقوط کرد و کشور شدیدترین رکود تورمی تاریخ خود را تا آن زمان تجربه کرد. نتیجه بلندمدت این شوک، تبدیل رشد اقتصادی پایدار دهه‌های گذشته به رکود مزمن از سال ۱۳۹۰ به بعد بود.

از ۱۳۹۷ به بعد: تحریم دوم و افت شدید رفاه

تحریم دوم آثار مخرب‌تری نسبت به تحریم اول داشت. نیلی آمار تکان‌دهنده‌ای ارائه داد:

در فاصله کوتاه ۹۷ تا ۹۸، بیش از ۱۰.۵ میلیون نفر به زیر خط فقر رفتند، در حالی که در تحریم اول فقط ۱.۵ میلیون نفر اضافه شدند. علت اصلی، از بین رفتن بنیه اقتصادی کشور بود.

شواهد نشان می‌دهد روند فقر پس از سال ۱۴۰۰ نیز همچنان افزایشی بوده و لایه‌های جامعه را به‌طور عمقی‌تر درگیر کرده است.

💼 پدیده فقر شاغلان و بازار کار بی‌کیفیت

نیلی ساختار بازار کار ایران را نامتوازن دانست و به پدیده «فقر شاغلان» اشاره کرد. از حدود ۲۵ میلیون شاغل کشور، تنها حدود ۴ میلیون نفر در نظام اداری مشغول به کار هستند. ساختار اشتغال باقی جمعیت به شرح زیر است:

جمع‌بندی او این بود: «در واقع، شغل داریم اما رفاه نداریم. فقرا در ایران عموماً شاغل‌اند، نه بیکار.»

🔑 راه خروج: توافق بین‌المللی

مسعود نیلی در پایان تأکید کرد که با توجه به ضعف بنیه اقتصادی کشور، ادامه وضع موجود غیرممکن است. او راهکار اصلی برای خروج از بحران را در حل چالش‌های بین‌المللی دانست:

چالش‌های بین‌المللی با توافق حل می‌شوند، با جنگ نه. مسیر توافق، تنها راه ممکن برای خروج از بحران اقتصادی کنونی است.