بحران تالاب‌های فارس؛ بیش از ۱۰ متر از زیربستر تالاب‌ها خالی از آب شد

وضعیت اسفناک تالاب‌های بزرگ استان

اغلب تالاب‌های استان فارس دچار خشکی کامل شده‌اند. این وضعیت به‌ویژه در تالاب‌های بزرگ و مهم استان مشهود است:

• تالاب‌های کاملاً خشک: پریشان، کافتر، طشک و بختگان.
• تالاب ارژن: به جز یک قسمت کوچک، کاملاً خشک است.
• تالاب مهارلو: تقریباً خشک است، اما به دلیل ورود رطوبت نسبی از دشت شیراز، بخش‌هایی از آن کمی آب دارد.

طباطبایی با اشاره به عمق فاجعه در تالاب‌های طشک، بختگان و پریشان، تأکید کرد که نه تنها این تالاب‌ها خشک شده‌اند، بلکه بیش از ۱۰ متر از زیربستر آن‌ها نیز از آب خالی شده است.

مداخلات انسانی، عامل اصلی خشکی

رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های محیط زیست فارس، دخالت‌های انسانی را مهم‌تر از پدیده خشکسالی و تغییرات اقلیمی در خشک شدن تالاب‌ها می‌داند. وی معتقد است که اگرچه خشکسالی وجود دارد، اما تغییرات در میانگین بارش بلندمدت به اندازه‌ای نبوده که چنین خشکی گسترده‌ای را در بستر تالاب‌ها شاهد باشیم.

مداخلات بی‌رویه انسانی در دو حوزه آب‌های سطحی و زیرزمینی صورت گرفته است:

آب‌های سطحی:

• ساخت سدها
• انحراف مسیر آب
• تعریف بهره‌برداری‌های جدید در حوضه‌های آبریز

این اقدامات مانع از رسیدن حقابه تالاب‌ها شده است.

آب‌های زیرزمینی:

حفر چاه‌های غیرمجاز و برداشت بی‌رویه آب، میزان بهره‌برداری را از حد مجاز فراتر برده و موجب خشکی تالاب‌ها شده است. طباطبایی، شرکت آب منطقه‌ای را متولی اصلی رسیدگی به این موضوع دانست.

پیامد زیست‌محیطی: فرونشست و فروریزش زمین

خشک شدن تالاب‌ها و تخلیه آبخوان‌ها، تبعات زیست‌محیطی جدی به دنبال داشته است. در اطراف تالاب‌های فارس، پدیده‌های فرونشست و فروریزش زمین رخ داده است.

فرونشست در اثر خالی شدن آبخوان‌ها رخ می‌دهد. آبخوان‌ها چه در زیربستر تالاب‌ها و چه در دشت‌های اطراف، به‌صورت محیطی اسفنجی شکل هستند که آب در خلل و فرج زمین در آن‌ها جمع می‌شود. وقتی آب را تخلیه می‌کنیم، فضای خالی ایجاد می‌شود و بر اثر وزن خاک، فرونشست اتفاق می‌افتد.

دلیل اصلی این پدیده در پیرامون اغلب تالاب‌های فارس، برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی است.

چاه‌های مجاز، تهدیدی بزرگ‌تر از چاه‌های غیرمجاز

طباطبایی تأکید کرد که مشکل تنها چاه‌های غیرمجاز نیستند، بلکه چاه‌های مجاز نیز نقش پررنگی در وضعیت موجود دارند. وی با اشاره به تخلفات در برداشت آب از چاه‌های مجاز، اظهار داشت:

• در پروانه بهره‌برداری چاه‌های مجاز، ظرفیت مشخصی تعیین شده است.
• بررسی‌ها نشان می‌دهد که برداشت واقعی آب از این چاه‌ها، دو تا سه برابر ظرفیت تعیین‌شده است.

وی افزود: «ضرر چاه‌های مجاز از چاه‌های غیرمجاز بسیار بیشتر است، چرا که این چاه‌ها دارای برق، زیرساخت و لوله‌کشی هستند و برداشت آب از آن‌ها راحت‌تر صورت می‌گیرد.»

ناکامی کنتورهای حجمی

با وجود نصب کنتورهای حجمی، این ابزارها هنوز به مرحله کارآمدی نرسیده‌اند. در حال حاضر، حجم اضافه برداشت تنها با پرداخت هزینه به شرکت آب منطقه‌ای جبران می‌شود و افراد همچنان به برداشت بی‌رویه خود ادامه می‌دهند. به همین دلیل، کنتورهای حجمی تأثیر چندانی در کنترل میزان برداشت از آبخوان‌ها نداشته‌اند.