شادمهر راستین: فیلمنامه‌های مدرن برای فیلم کوتاه کارآمدترند

مقایسه ساختار کلاسیک و مدرن فیلمنامه‌نویسی

راستین با اشاره به خاستگاه آموزش آکادمیک فیلمنامه‌نویسی، ساختار سه‌پرده‌ای را الگوی اصلی آن معرفی کرد. این الگو که در دهه ۱۹۶۰ میلادی در نظام استودیویی سینمای آمریکا شکل گرفت، برای تولید فیلم‌های بدنه و تجاری طراحی شده بود و نه سینمای هنری یا تجربی. وی افزود:

در پنجاه سال اخیر، با گسترش سینمای هنری اروپا و نمایش فیلم‌های متفاوت، این پرسش مطرح شد که آیا فقط یک نوع فیلمنامه وجود دارد؟ فیلمنامه‌های مدرن ساختار متفاوتی دارند و برای گونه‌هایی چون فیلم کوتاه بسیار کارآمدترند.

ساختار کلاسیک سه‌پرده‌ای که از سنت ادبیات نمایشی گرفته شده، شامل سه پرده است:

• پرده اول (حدود یک‌چهارم اثر): معرفی جهان داستان و شخصیت‌ها.
• پرده دوم: شکل‌گیری چالش میان شخصیت و مانع.
• پرده سوم: تعیین پایان داستان.

ویژگی بنیادین ساختار کلاسیک، پیروی از سیر منطقی علت و معلولی و داشتن پایان بسته و روشن است. در این ساختار، خواسته شخصیت معمولاً تا پایان ثابت می‌ماند و مخاطب باید خروج شخصیت از منطقه امن، پرداخت هزینه انتخاب و رسیدن به نتیجه را مشاهده کند.

ویژگی‌های کلیدی روایت مدرن

به گفته راستین، سینمای مدرن، به‌ویژه در فیلم کوتاه، ساختاری فشرده‌تر و منعطف‌تر دارد. در این نوع سینما، روایت‌ها اغلب غیرخطی هستند و فلش‌بک‌ها خودشان روایت تازه‌ای می‌سازند (مانند فیلم راشومون). در سینمای مدرن، قطعیت جای خود را به نسبیت داده و تماشاگر در خلق معنا مشارکت دارد.

تفاوت‌های محوری سینمای مدرن و کلاسیک:

راستین تأکید کرد که ساختار مدرن نفی کلاسیک نیست، بلکه بازنگری در نسبت میان فرم و محتواست. در روایت مدرن، شخصیت ممکن است ارزش‌هایش را تغییر ندهد، اما به درک تازه‌ای از خود و جهان برسد. همچنین، نقش زاویه دید اساسی است و تغییر از راوی دانای کل به راوی محدود یا چندراوی هم‌زمان، تجربه تماشا را عمیق‌تر می‌کند.

ضرورت پرسش‌گری در فیلم کوتاه مدرن

این مدرس سینما، فیلم‌های مدرن (مانند فایت کلاب، مستر نوبادی و اینترستلار) را بر پایه پرسش‌های فلسفی دانست. او سینمای ایران را موفق در ایجاد تعادل میان ذهنیت کلاسیک و میل به مدرنیته خواند و تأکید کرد که آنچه اهمیت دارد، ایرانی بودن است.

وی در خصوص فیلمنامه‌نویسی مدرن اظهار داشت:

• فیلمنامه‌نویس باید از توصیف مستقیم پرهیز کند و اجازه دهد معنا از دل موقعیت و کنش بیرون بیاید.
• هدف، نتیجه‌گیری یا داوری نیست، بلکه ایجاد تردید و تجربه زیسته است.
• فیلم کوتاه مدرن باید از پیام‌های مستقیم فراتر رود و پیچیدگی، پرسش و تردید را به میان آورد.

راستین در پایان، فیلم‌سازان جوان را به مواجهه با مسائل معاصر مانند عدالت، سلامت روان، تغییرات اقلیمی، مهاجرت و جنسیت فراخواند و تأکید کرد که به‌جای پاسخ دادن، باید پرسش طرح کنند. او همچنین کتاب‌های «گربه را نجات بده» و «درون جنگل» را به عنوان منابعی برای مطالعه بیشتر در این زمینه معرفی کرد.

اطلاعات جشنواره

چهل‌‌و دومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به دبیری بهروز شعیبی، از تاریخ ۲۷ مهر تا ۲ آبان‌ ۱۴۰۴ در پردیس سینمایی ایران‌مال تهران برگزار می‌شود.