تأکید کارشناسان بر نقش فناوری در اصلاح کوتاه‌مدت یارانه بنزین و لزوم اصلاح قیمتی در بلندمدت

نشست تخصصی «ضرورت اصلاح سیاستگذاری یارانه بنزین» به عنوان بخشی از مجموعه نشست‌های نخبگانی دنیای اقتصاد، با حضور کارشناسان برجسته حوزه‌های اقتصاد و فناوری برگزار شد. در این هم‌اندیشی، چالش‌های ناشی از یارانه قیمتی بنزین مورد بررسی قرار گرفت و بر نقش محوری فناوری و داده‌ها در اصلاح این سیاست‌ها در کوتاه‌مدت تأکید شد.

سیاست یارانه قیمتی بنزین سال‌هاست که به یکی از مسائل چالش‌برانگیز اقتصاد ایران تبدیل شده است. ثابت نگه‌داشتن قیمت بنزین نه تنها باعث شده تا افراد نیازمند کمترین بهره را از این یارانه ببرند، بلکه منجر به کژرفتاری مصرف‌کنندگان پرمصرف و افزایش قاچاق سوخت شده است. علاوه بر این، بار مالی سنگین این یارانه بر دوش دولت، در نهایت به صورت کسری بودجه و افزایش تورم بروز می‌یابد که هزینه آن را اقشار آسیب‌پذیر پرداخت می‌کنند.

دیدگاه اقتصاددانان: اصلاح قیمتی، راهکار بلندمدت

موسی غنی‌نژاد، اقتصاددان، راهکار بلندمدت برای اصلاح وضعیت بنزین را اصلاح قیمتی و جایگزینی یارانه قیمتی با یارانه مستقیم برشمرد. او تأکید کرد که از دیدگاه علم اقتصاد، هیچ یارانه‌ای نباید قیمتی باشد و قیمت‌ها باید در بازار تعیین شوند تا هزینه فرصت واقعی مشخص شود. راه‌حل نهایی این معضل، غیر از سازوکار بازار نیست.

با این حال، غنی‌نژاد برای برون‌رفت از معضل کنونی در کوتاه‌مدت، پیشنهاد داد که از زیرساخت‌های فناورانه و داده‌های موجود برای حل مشکلاتی نظیر مصرف بیش از حد و قاچاق بنزین استفاده شود. او اشاره کرد که قبل از دست زدن به قیمت، می‌توان با بهره‌گیری از تکنولوژی، اصلاحاتی را برای کاهش مصرف و جلوگیری از قاچاق ایجاد کرد، هرچند در بلندمدت، اصلاح قیمت اجتناب‌ناپذیر است.

یارانه قیمتی سمی مهلک است، اما معضل کوتاه‌مدت در مساله بنزین را نمی‌توان با اصلاح قیمت حل کرد. در حال حاضر با زیرساخت‌های تکنولوژی و داده‌ای که وجود دارد، می‌توان در کوتاه‌مدت از معضل فعلی گذر کرد تا در بلندمدت به اصلاح قیمتی رسید.

نقش فناوری در توزیع بهینه یارانه‌ها

شهرام رضایی، فعال حوزه فناوری و کارآفرین، در ارائه خود بر نقش تکنولوژی در توزیع بهینه یارانه‌ها در کوتاه‌مدت تأکید کرد. او بیان داشت که هدف در شرایط فعلی لزوماً افزایش قیمت بنزین نیست، بلکه استفاده از فناوری برای بهبود روش‌های توزیع یارانه‌ها است. ویژگی راه‌حل‌های فناورانه این است که نگهداری (Maintenance) آن‌ها ساده‌تر و ارزان‌تر است و می‌توان با استفاده از داده‌ها، یارانه‌ها را به صورت دقیق توزیع کرد.

رضایی تصریح کرد که راهکارهای مطرح‌شده در رابطه با استفاده از تکنولوژی و داده‌ها صرفاً برای گذر از وضعیت کنونی و رسیدن به حکمرانی بهتر در کوتاه‌مدت هستند، نه راه‌حل بلندمدت.

تجربیات گذشته و سیاست‌های غیرقیمتی

سید ناصر سجادی، مدیرعامل سابق شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، اطلاعاتی از سیاست‌های غیرقیمتی اجرا شده در سال‌های گذشته ارائه کرد. وی اشاره کرد که رشد متوسط مصرف بنزین در سال‌های اخیر سالانه ۸ درصد بوده است. با این حال، در دوره ده‌ساله ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴، که سیاست‌های غیرقیمتی اجرا شد، رشد مصرف تنها ۰.۵ درصد بود.

سیاست‌های غیرقیمتی مؤثر در آن دوره شامل موارد زیر بود:

• اجرای طرح کارت هوشمند سوخت و سهمیه‌بندی (که در سال ۱۳۸۵، سال قبل از سهمیه‌بندی، واردات روزانه بنزین ۲۸ میلیون لیتر بود).
• توسعه صنعت CNG و دوگانه‌سوز شدن خودروها با مشوق‌های قیمتی.
• توسعه حمل و نقل عمومی و خروج خودروهای فرسوده.

سجادی همچنین به تاریخچه اصلاح قیمت پس از انقلاب اشاره کرد و گفت که اگر متوسط رشد قیمت سالانه ۳۲ درصد در بازه ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۴ ادامه می‌یافت، قیمت بنزین در سال ۱۴۰۵ به ۲۰ هزار تومان می‌رسید.

راهکارهای پیشنهادی سجادی:

• افزایش تولید بنزین و افزایش سریع سهم CNG در سبد سوخت.
• توسعه استفاده از گاز مایع (LPG) به جای صادرات آن.
• ایجاد تنوع در سبد سوخت مصرفی (مانند موتورهای دیزلی با استانداردهای جدید).
• توسعه دولت الکترونیک و اجرای سیاست‌های قیمتی همزمان با سیاست‌های غیرقیمتی.

اجماع بر راه‌حل نهایی

نصرالله جهانگرد در بخش پنل پایانی نشست، به این نکته اشاره کرد که در زمینه فنی و استفاده از فناوری برای حل معضل بنزین، کمبودی وجود ندارد و برای هر راه‌حلی می‌توان از فناوری موجود به بهترین نحو استفاده کرد. اما مسئله اصلی، اجماع بر راه‌حل نهایی است تا به بهترین نتیجه دست یابیم.