علل، تشخیص و درمان خونریزی بینی (اپیستاکسی)؛ از تروما تا تومورهای نادر

تعریف و شیوع خونریزی بینی (اپیستاکسی)

دکتر شهره نوروزی، فلوشیپ جراحی بینی و سینوس و عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز، در تعریف اپیستاکسی (خونریزی بینی) اظهار داشت: اپیستاکسی به هرگونه خروج خون از حفرات بینی اطلاق می‌شود که می‌تواند از نوع قدامی (جریان خون به سمت بیرون) یا خلفی (جریان خون به سمت حلق) باشد. از آنجایی که بینی یکی از نواحی بسیار پرعروق بدن است، عوامل متعددی می‌توانند فرد را مستعد این عارضه کنند.

شیوع خونریزی بینی در گروه‌های سنی مختلف، علل متفاوتی دارد:

• در اطفال: عروق مخاط داخلی بینی و سینوس‌ها حساس‌تر هستند. تماس بیشتر با عوامل تحریک‌کننده مانند تروما، تغییرات فشار، گرما و سرما، عفونت‌ها و آلرژی‌ها، زمینه خشکی مخاط و پارگی مویرگ‌ها را افزایش می‌دهد. این شرایط، عامل اصلی شیوع بالای خونریزی در کودکان نسبت به بزرگسالان است.
• در بالغین: میزان بروز خونریزی بینی در زنان و مردان تقریباً یکسان است.

علل شایع خونریزی بینی در بزرگسالان

در بزرگسالان، علل خونریزی بینی طیف گسترده‌ای از بیماری‌های زمینه‌ای تا عوامل محیطی را شامل می‌شود. شناسایی و اصلاح این علل برای کنترل مؤثر خونریزی ضروری است.

بیماری‌های زمینه‌ای و داروها

• بیماری‌های مزمن: بیماری‌هایی مانند فشار خون بالا، دیابت و مشکلات قلبی‌عروقی از علل شایع هستند.
• اختلالات انعقادی: افراد دچار اختلالات انعقادی خون (مانند بیماران هموفیلی) و همچنین بیماران کلیوی و کبدی در معرض خطر بالاتری قرار دارند، زیرا این بیماری‌ها در عملکرد پلاکت‌ها یا تولید فاکتورهای انعقادی خون اختلال ایجاد می‌کنند.
• مصرف داروها:
  • داروهای ضدانعقاد خون مانند آسپرین یا برخی داروهای قلبی عروقی، با اختلال عملکرد پلاکت‌ها، احتمال خونریزی را افزایش می‌دهند.
  • مصرف برخی داروهای مسکن و ضدالتهاب مانند بروفن، ژلوفن و کورتون نیز از عوامل افزایش‌دهنده خطر خونریزی بینی به شمار می‌روند.

عوامل محیطی و ساختاری

علاوه بر بیماری‌ها، عوامل زیر نیز در بروز خونریزی بینی در بزرگسالان نقش دارند:

• تروما
• خشکی هوا
• دستکاری بیش از حد بینی
• انحراف تیغه میانی (Septal Deviation)

⚠️ اهمیت تشخیص تومورهای بینی و سینوس

اگرچه وجود تومورهای بینی و سینوس در مقایسه با سایر عوامل، نادر و کم‌شیوع‌تر است، اما یک مسئله بسیار مهم است که باید جدی گرفته شود. خونریزی بینی معمولاً نشانه اولیه وجود این نوع تومورهاست که هم در زنان و هم مردان دیده می‌شود.

خونریزی بینی یک طرفه، توجه پزشک را بیشتر به وجود یک پاتولوژی مهم‌تر از جمله تشخیص تومورهای بینی و سینوس جلب می‌کند. تومورها از جمله مواردی هستند که منحصراً خونریزی یک طرفه ایجاد می‌کنند.

آنژیو فیبروما: تومور مختص نوجوانان پسر

در اطفال و به ویژه نوجوانان پسر، وجود تومورهای بینی و سینوس یکی از علل نسبتاً شایع خونریزی بینی است. یک نوع تومور بینی به نام آنژیو فیبروما، منحصراً نوجوانان پسر را درگیر می‌کند. پسران نوجوان با سابقه خونریزی مکرر و یک‌طرفه بینی باید از نظر تشخیص این تومور تحت نظر قرار گیرند.

برای تشخیص تومورها، از روش‌های تشخیصی پیشرفته شامل اندوسکوپی، سی‌تی‌اسکن و ام‌آر‌آی استفاده می‌شود.

اقدامات اولیه و درمان تخصصی خونریزی بینی

کنترل خونریزی بینی نیازمند اقدامات اولیه صحیح در منزل و سپس درمان تخصصی توسط پزشک است.

اقدامات اولیه در منزل (۱۰ دقیقه طلایی)

هنگام بروز خونریزی بینی، اقدامات زیر باید انجام شود:

1. نشستن و خم کردن سر به جلو: فرد باید روی صندلی بنشیند و سر خود را به سمت جلو خم کند. تأکید می‌شود که به‌هیچ‌وجه نباید سر به عقب خم شود، زیرا خطر آسپیراسیون (ورود خون به نای و سیستم تنفسی) به‌ویژه در کودکان و سالمندان بسیار بالاست.
2. خروج خون: اجازه دهید خون با استفاده از دستمال یا ظرفی مناسب، به سمت جلو خارج شود.
3. فشار مستقیم: با دو انگشت، دیواره‌های بینی را به‌مدت ۱۰ دقیقه با فشار متوسط رو به زیاد نگه دارید.
4. استفاده از یخ: همزمان از کیسه یخ بر روی بینی، گونه‌ها و پیشانی برای کاهش جریان خون استفاده کنید.

درمان‌های تخصصی

پس از کنترل اولیه، بیمار باید توسط متخصص گوش‌وحلق‌و‌بینی معاینه شود تا منشاء خونریزی شناسایی گردد. در کلینیک یا اورژانس، اقدامات زیر انجام می‌شود:

نکته مهم: کشیدن تامپون باید حتماً توسط پزشک انجام شود.

درمان ریشه‌ای و پیشگیری از عود

درمان خونریزی بینی با کنترل موقت آن کافی نیست. برای درمان قطعی و جلوگیری از تکرار، باید اختلالات زمینه‌ای بررسی و اصلاح شوند:

• بررسی و اصلاح اختلالات انعقادی، بیماری‌های کبدی، کلیوی یا قلبی.
• در صورت مصرف داروهای رقیق‌کننده خون، باید با نظر پزشک متخصص (قلب و عروق، داخلی یا نورولوژیست)، مصرف این داروها موقتاً قطع یا دوز آن‌ها کاهش یابد.

در موارد شدید خونریزی که منجر به افت فشار خون یا هموگلوبین می‌شود، تزریق خون یا پلاکت ضروری است. اگر علل زمینه‌ای اصلاح نشود، احتمال تکرار خونریزی وجود دارد و در برخی موارد شدید، حتی با انجام تمام اقدامات درمانی، کنترل خونریزی ممکن نخواهد بود.