هشدار جدی درباره افزایش ۷ میلیونی خودروهای فرسوده تا سال ۱۴۰۷

ریشه‌های عقب‌ماندگی در چرخه اسقاط

برخلاف بسیاری از کشورهای جهان که خروج خودروهای فرسوده را به‌عنوان یک سیاست زیست‌محیطی و بخشی از توسعه صنعتی و صرفه‌جویی انرژی دنبال می‌کنند، این روند در ایران با کندی یا توقف مواجه شده است. مدیر ستاد نوسازی ناوگان، ریشه این عقب‌ماندگی را در وابستگی شدید فرآیند اسقاط به واردات و تولید داخلی دانست.

وی توضیح داد که اهداف اصلی ستاد نوسازی شامل کاهش آلودگی، بهینه‌سازی مصرف سوخت و در گام بعدی، بازچرخانی اجزای خودروی فرسوده (اقتصاد چرخشی) است. اما توقف فرآیند اسقاط در گذشته، مستقیماً به ممنوعیت واردات گره خورده بود.

بر اساس آیین‌نامه اجرایی ماده «۱۰» قانون ساماندهی صنعت خودرو، تولیدکنندگان خودرو و موتورسیکلت موظف‌اند به ازای تولیدات خود، گواهی اسقاط تهیه کنند (به ازای تولید چهار خودرو، یک خودروی سواری فرسوده باید اسقاط شود). همچنین، منابع اسقاط از محل صرفه‌جویی مصرف سوخت (ماده ۱۲) نیز تأمین می‌شود.

افت تولید و انباشت گواهی اسقاط در سال ۱۴۰۳

حاتمی با اشاره به رشد اسقاط در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ به دلیل باز شدن مجدد واردات و رشد تولید، اعلام کرد که این روند در سال ۱۴۰۳ با چالش مواجه شده است. مهم‌ترین عوامل کاهش اسقاط در سال جاری عبارتند از:

• انباشت گواهی اسقاط: در سال ۱۴۰۳، نزدیک به ۲۱۰ هزار گواهی اسقاط مازاد تجمیع شد. این امر جذابیت ایجاد گواهی اسقاط جدید را برای مراکز اسقاط کاهش داد.
• کاهش تولید و واردات: برنامه تولید و واردات ۱.۵ میلیون دستگاه خودرو در سال جاری، با انحراف ۲۵ درصدی در تولید و ۴۴ درصدی در واردات مواجه شده است. این کاهش مستقیماً بر فرآیند اسقاط تأثیر گذاشته است.
• کاهش منابع صرفه‌جویی سوخت: منابع حاصل از صرفه‌جویی مصرف سوخت نیز شیب منفی پیدا کرده است.

وی تأکید کرد که کاهش تولید خودرو، به‌ویژه در بخش مونتاژکاران با داخلی‌سازی کمتر از ۴۰ درصد، که خریداران اصلی گواهی اسقاط هستند، تأثیر بسزایی در افت اسقاط داشته است. روند شماره‌گذاری برخی خودروسازان در سال ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲، بیش از ۶۰ درصد افت داشته است.

برنامه‌های تشویقی و تسهیلات نوسازی

مدیر ستاد نوسازی ناوگان در پاسخ به چگونگی ایجاد انگیزه اقتصادی برای مالکان خودروهای فرسوده، به برنامه‌های جایگزینی اشاره کرد که شامل بسته‌های مالی تشویقی هستند:

• طرح جامع جایگزینی ۹۶ هزار دستگاه تاکسی و موتورسیکلت.
• طرح جایگزینی ۱۵۳۴ دستگاه اتوبوس.
• طرح خروج ۲۰ هزار دستگاه موتورسیکلت فرسوده.

به‌عنوان مثال، رانندگان تاکسی پایتخت برای خرید خودروهای برقی، تا یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان تسهیلات دریافت می‌کنند. این تسهیلات شامل وام ۱.۲ میلیارد تومانی، وام ۳۵۰ میلیون تومانی مازاد از صندوق حمایت از صنایع پیشرفته و ارزش گواهی اسقاط است که جذابیت نوسازی را افزایش داده است.

نقش اسقاط در کاهش ناترازی بنزین

حاتمی با تأکید بر اینکه مهم‌ترین محرک نوسازی، کاهش مصرف سوخت است، اعلام کرد که در حال حاضر حدود دو میلیون دستگاه خودروی سواری فرسوده در کشور وجود دارد که مصرف سالانه آن‌ها حدود پنج میلیارد لیتر بنزین است و حداقل یک میلیارد لیتر مازاد مصرف دارند. با خروج این خودروها، می‌توان سالانه حدود یک میلیارد لیتر بنزین صرفه‌جویی کرد.

وی پیشنهاد داد که دولت به‌جای تولید یا واردات بنزین بیشتر، هزینه تأمین بنزین اضافی را به‌عنوان پشتوانه مالی برای نوسازی خودروهای فرسوده اختصاص دهد. این اقدام منجر به کاهش ناترازی بنزین خواهد شد.

هشدار نهایی: در صورت عدم تسریع روند اسقاط، تعداد خودروهای فرسوده تا سال ۱۴۰۷ به هفت میلیون دستگاه خواهد رسید و مازاد مصرف بنزین به سه میلیارد لیتر افزایش یافته و ناترازی بنزین تا ۱۰۰ درصد رشد خواهد کرد.

برنامه هفتم توسعه و لزوم توازن

بر اساس برنامه هفتم توسعه، هدف‌گذاری تولید خودروسازان سه میلیون دستگاه است که در صورت تحقق، فرآیند اسقاط (هدف‌گذاری ۵۰۰ هزار دستگاه) نیز جهشی خواهد بود. مدیر ستاد نوسازی بر لزوم ایجاد توازن بین تعداد اسقاط و تولید تأکید کرد تا مراکز اسقاط با مازاد عرضه گواهی مواجه نشوند و سرمایه‌گذاری آن‌ها بی‌نتیجه نماند. وی افزود که تقویت طرح‌های جایگزینی (نوسازی ناوگان) نسبت به طرح‌های نقدی، راهکار بلندمدت برای بهبود روند اسقاط است.