ابوالفضل بیهقی؛ مورخ بزرگ دوره غزنوی و خالق «تاریخ بیهقی»

بزرگداشت ابوالفضل بیهقی؛ مورخی که تاریخ را به ادبیات تبدیل کرد

فردا، روز بزرگداشت ابوالفضل محمدبن‌حسین بیهقی، مورخ و نویسنده برجسته دوره غزنوی است. مردی که تاریخ را نه به شیوه‌ای خشک و صرفاً وقایع‌نگارانه، بلکه با نثری شیوا و ادبی نگاشت؛ تا جایی که امروز کتابش، تاریخ بیهقی، در دانشکده‌های ادبیات تدریس می‌شود.

در بخشی از جلد هشتم اثر او آمده است: «صاحب دیوان فرمان چنین داد و ندانیم که تا حال و سبب چیست، خواجه دست از نان بکشید و ایشان را به نان بنشاند و نامه‌ها بستد و خریطه باز کرد و خواندن گرفت و نیک از جای بشد و سر می‌جنبانید؛ من که بوالفضلم دانستم که حادثه‌ای افتاده باشد.» این نقل قول، نمونه‌ای از نثر داستانی و پرکشش بیهقی است که او را از سایر مورخان متمایز می‌سازد.

زندگی‌نامه و حضور در دربار غزنوی

ابوالفضل بیهقی در سال ۳۸۵ هجری قمری (حدود ۹۹۵ میلادی) در روستای حارث‌آباد بیهق (نزدیکی سبزوار کنونی) متولد شد و در سال ۴۷۰ هجری قمری (۱۰۷۷ میلادی) در غزنین درگذشت.

او دوران جوانی خود را صرف تحصیل در نیشابور، یکی از مراکز مهم فرهنگی آن زمان، کرد. سپس در سال ۴۱۲ هجری قمری (۱۰۲۱ میلادی) به دربار محمود غزنوی راه یافت و به مدت ۱۹ سال به عنوان دستیار و معاون خواجه ابونصر مشکان در دیوان رسالت مشغول به کار شد. وظیفه این دیوان، رونوشت و نگارش نامه‌ها و اسناد رسمی دربار بود.

حضور بیهقی در دربار، او را شاهد عینی رویدادهای سیاسی و اجتماعی دوران سلطنت چندین پادشاه غزنوی از جمله:

سلطان محمود
مسعود غزنوی اول
مودود
عبدالرشید

قرار داد و همین امر، اطلاعات دست‌اولی را برای نگارش اثر ماندگارش فراهم آورد.

برکناری، زندان و تمرکز بر تألیف

بیهقی به دلیل دسایس و مخالفت برخی نزدیکان دربار، از مقام خود برکنار و مدتی زندانی شد. اما پس از شورش طغرل غاصب و کشته شدن عبدالرشید در سال ۴۴۴ هجری قمری، از زندان آزاد شد.

پس از بازگشت غزنویان به قدرت، بیهقی دیگر حاضر به پذیرش مقام و سمت سیاسی نشد و تمام تمرکز خود را بر نگارش تاریخ خود گذاشت. او سال‌های پایانی عمر خود را در شهر غزنه به تألیف مشهورترین اثرش، تاریخ بیهقی، مشغول بود و تا زمان مرگش در سال ۴۷۰ هجری قمری به این کار ادامه داد.

تاریخ بیهقی به دلیل دقت، نگاه نزدیک به جریانات دربار و نثر ادبی، متنی تاریخی و ادبی ماندگار از دوران اوج حکومت غزنویان در ایران است.

حسرت جلدهای گمشده و آثار مفقود

یکی از بزرگترین تأسف‌های ادبیات فارسی، مفقود شدن بخش عمده‌ای از اثر بیهقی است. تاریخ بیهقی در اصل حدود ۳۰ جلد بوده، اما امروزه تنها حدود پنج مجلد از آن باقی مانده است که از مجلد پنجم آغاز شده و به مجلد دهم ختم می‌شود. بنابراین، بخش‌های آغازین، یعنی تقریباً چهار یا پنج جلد اول این اثر، که عمدتاً مربوط به دوران اولیه حکومت سلطان محمود غزنوی بوده‌اند، گم شده‌اند.

بیهقی خود در کتابش به وجود بخش‌های حذف شده یا نگارش نیافته اشاره کرده و حتی موضوع حذف بخشی از مطالب به دلیل اعتراض برخی افراد را نیز ذکر کرده است. علاوه بر تاریخ بیهقی، آثار دیگری از او نیز مفقود شده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

زینة الکتاب
مقامات محمودی

زادگاه بیهقی؛ حارث‌آباد بیهق

زادگاه ابوالفضل بیهقی، روستای حارث‌آباد بیهق در نزدیکی سبزوار (خراسان بزرگ امروزی) است. این روستا یکی از مناطق مهم و پرجمعیت ناحیه تاریخی بیهق بوده که در قرون میانه به اعتبار دانشمندان و ادیبانش شهرت داشته است.

نام «بیهقی» منسوب به ناحیه تاریخی بیهق است که نام تاریخی شهرستان سبزوار کنونی محسوب می‌شود. پدرش، حسین، او را در همان کودکی برای تحصیل به نیشابور فرستاد.

متأسفانه، با وجود نامگذاری روزی به نام بزرگداشت بیهقی، هنوز در زادگاه او، روستای حارث‌آباد، بنای یادبود یا نشانه درخوری از این مرد بزرگ ادب فارسی دیده نمی‌شود.