تثبیت نفوذ روسیه در سوریه پس از سقوط اسد؛ هشدار درباره هزینه‌های جهانی برای غرب

در حالی که توجهات جهانی به جنگ اوکراین معطوف است، روسیه به آرامی و بی‌سروصدا در حال تثبیت نفوذ خود در سوریه است. سقوط دولت بشار اسد، که از حمایت مسکو برخوردار بود، در ابتدا فرصتی بی‌نظیر برای تغییر توازن قدرت در خاورمیانه به نفع ایالات متحده فراهم کرد، اما شواهد نشان می‌دهد که این فرصت ممکن است در حال از دست رفتن باشد. شکست غرب در مقابله با نفوذ فزاینده روسیه در سوریه، می‌تواند هزینه‌های جهانی سنگینی را به دنبال داشته باشد.

ماه جاری، ولادیمیر پوتین برای اولین بار پس از سقوط دولت اسد، میزبان احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، بود. الشرع به صراحت اعلام کرده که به دنبال «بازتعریف» روابط با مسکو است. از دیدگاه روسیه، موقعیت استراتژیک سوریه در شرق مدیترانه حیاتی است، زیرا این منطقه امکان اعمال قدرت در خاورمیانه، آفریقا، جناح جنوبی ناتو و کل جنوب اروپا را فراهم می‌کند. با توجه به جنگ روسیه و اوکراین، دسترسی به شرق مدیترانه به یک مسیر لجستیکی بسیار مهم تبدیل شده است.

مانورهای کرملین برای حفظ جایگاه در شام

با وجود کاهش توجهات، حضور روسیه در شام به طور پیوسته در حال تثبیت است. مسکو دسترسی به پایگاه‌های نظامی خود در طرطوس و حمیمیم را حفظ کرده و حتی ممکن است از آن‌ها برای مأموریت‌های جانبی، مانند ارسال تجهیزات و کمک‌های بشردوستانه به آفریقا، استفاده کند. الشرع در دیدار با پوتین، بر احترام به توافقات گذشته با روسیه تأکید کرد که این امر امنیت پایگاه‌های نظامی روسیه را تضمین می‌کند.

نفوذ اقتصادی روسیه نیز قابل توجه است:

• روسیه همچنان تأمین‌کننده اصلی نفت سوریه است.
• مسکو مسئولیت چاپ پول سوریه را بر عهده دارد.
• سفارت روسیه در دمشق همچنان فعال است.

با وجود محدودیت‌های معاملات اقتصادی، روسیه از طریق واسطه‌های تجاری غیرشفاف، در موقعیت مناسبی برای تقویت روابط قوی‌تر با رهبری جدید سوریه قرار دارد.

در اوایل سپتامبر، الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، هیئتی را به سوریه فرستاد و پیشنهاد همکاری در زمینه انرژی و کمک‌های مرتبط را مطرح کرد. پیش از این نیز، دولت سوریه از شرکت‌های بزرگ انرژی روسی مانند تات‌نفت دعوت کرده بود تا فعالیت‌های خود را از سر بگیرند. از آنجایی که روسیه برای تأمین نفت سوریه با تحریم خاصی روبرو نیست و حفظ ثبات این کشور به نفع ایالات متحده تلقی می‌شود، کرملین با فراغ‌بال از این کارت خود استفاده می‌کند.

الشرع پیش از سفر اخیرش به مسکو، بارها بر ضرورت روابط نزدیک با روسیه تأکید کرده بود. از دیدگاه عمل‌گرایانه، سوریه همچنان برای تجهیزات نظامی، حمایت دیپلماتیک و پشتیبانی اقتصادی به روسیه وابسته است، حتی اگر تمایلاتی به سمت غرب‌گرایی از خود نشان دهد.

توافق پنهان کرملین و رهبری جدید سوریه

سقوط دولت اسد، آن‌گونه که انتظار می‌رفت، ضربه استراتژیک مهلکی به نفوذ روسیه وارد نکرد. مصاحبه اخیر با الشرع نشان می‌دهد که چرا این اتفاق نیفتاد. الشرع فاش کرد که نیروهایش در جریان آماده‌سازی برای تغییر دولت، وارد مذاکرات مخفی با روس‌ها شدند. او توضیح داد که نیروهای الشرع به شهر حمص نقل مکان کردند و روسیه «از نبرد دور ماند»، در مقابل، نیروهای الشرع نیز از حمله به پایگاه هوایی حمیمیم خودداری کردند.

این توافق نشان می‌دهد که روسیه تصمیم گرفت اسد را رها کند، اما دسترسی به سوریه و در نتیجه یک نقطه مهم نفوذ در این کشور را از طریق برقراری رابطه با رهبری جدید حفظ نماید.

هزینه‌های جهانی عدم مقابله با نفوذ روسیه

منتقدان بر این باورند که عدم مقابله با روابط نزدیک روسیه و سوریه، به قیمت از دست رفتن اعتبار ایالات متحده نزد متحدانش در اروپا و خاورمیانه تمام خواهد شد. عدم مداخله غرب، منابع بیشتری را برای روسیه فراهم می‌کند تا جنگ خود در اوکراین و تلاش جهانی‌اش برای کاهش نفوذ آمریکا به نفع یک جهان چند قطبی را ادامه دهد. سوریه در حال حاضر به صحنه‌ای برای اهداف بزرگ‌تر تبدیل شده است.

عدم عقب راندن روسیه در سوریه، اهداف ایالات متحده در زمینه‌های زیر را تضعیف خواهد کرد:

• اروپا و اوکراین
• ناتو
• رقابت قدرت‌های بزرگ جهانی

اهرم‌های مسکو و راهکار غرب

روسیه با گسترش روابط اقتصادی با سوریه پس از اسد، در حال کسب سود است. اگرچه نفوذ مسکو در مقایسه با دوران اسد کاهش یافته، اما کرملین این وضعیت را یک «بازی طولانی» می‌بیند. مسکو رویکردی محتاطانه‌تر در پیش گرفته و به آرامی در جبهه‌های مختلف روابط برقرار می‌کند و خود را به عنوان وزنه تعادل در برابر سایر بازیگران خارجی در سوریه معرفی می‌کند. نه الشرع و نه بازیگران خارجی مانند اسرائیل، عجله‌ای برای انکار نقش روسیه ندارند.

مسکو در موقعیت خوبی برای تجدید حیات نفوذ خود قرار گرفته است، مشروط بر اینکه غرب با این جاه‌طلبی‌ها مقابله نکند. روسیه مزیت ارتباط با همه طرف‌ها را حفظ کرده و می‌تواند از گروه‌هایی چون نیروهای دموکراتیک سوریه، علوی‌ها و دروزی‌ها حمایت کند. با این حال، این روابط می‌تواند برای تشدید تنش‌های قومی نیز به کار رود، که به ضعیف و چندپاره ماندن سوریه کمک کرده و این کشور را بیشتر در معرض نفوذ و دستکاری قرار می‌دهد.

راهکار پیشنهادی برای غرب:

غرب باید جایگزین‌های بهتری برای روسیه در سوریه ارائه دهد و در عین حال، الشرع را تحت فشار قرار دهد تا مسکو را محدود کند. بهترین اهرم، اهرم اقتصادی است. سوریه به یک اقتصاد کارآمد نیاز دارد که روسیه قادر به تأمین آن نیست. اگر غرب غایب باشد، روس‌ها به سرعت وارد عمل شده و به دولت سوریه یادآوری خواهند کرد که حمایت روسیه بدون قید و شرط و سریع است.

علاوه بر این، در صورت ظهور مجدد داعش، روسیه هیچ تمایلی به مقابله با آن نخواهد داشت. نفوذ روسیه، بی‌ثباتی بیشتر در سوریه و خاورمیانه را تضمین می‌کند. مسکو می‌تواند تنش‌های منطقه‌ای موجود را تشدید کند تا توجه غرب را از اوکراین منحرف سازد. خاورمیانه همچنان صحنه مهمی از رویارویی گسترده‌تر مسکو با غرب است و عدم توقف پوتین، منجر به ظهور مجدد روسیه در منطقه خواهد شد.