تشریح فرآیند نظارت مبتنی بر داده و ریسک توسط بانک مرکزی برای تحکیم ثبات مالی

اهمیت نظارت مبتنی بر داده در عصر فناوری

با توجه به توسعه روزافزون شبکه بانکی و افزایش به‌کارگیری فناوری اطلاعات در ارائه خدمات، نظارت برخط بر فعالیت‌های بانکی و نظارت مبتنی بر داده (Data-Driven Supervision) مورد توجه جدی بانک‌های مرکزی قرار گرفته است.

این نوع نظارت، علاوه بر تضمین رعایت الزامات و مقررات توسط اشخاص تحت نظارت، بستر لازم برای اقدامات نظارتی زودهنگام را فراهم می‌آورد تا از وقوع ریسک‌های مختلف و ایجاد بحران در سیستم مالی جلوگیری شود. تحقق این امر نیازمند دسترسی به اطلاعات صحیح و به‌موقع است که مستلزم اقدامات زیر در نظام بانکی است:

• ارزیابی فرآیند تبادل داده بین بانک‌ها و بانک مرکزی.
• اطمینان از کیفیت لازم داده‌ها برای تصمیم‌گیری و اعمال نظارت.

الزامات قانونی و ارزیابی کیفیت گزارشگری

بر اساس مواد قانونی جدید بانک مرکزی، از جمله مواد ۲۰، ۲۳، بند ۱ ماده ۲۵ و بند «ب» ماده ۶۲، بانک‌ها موظف به ارائه اطلاعات صحیح و به‌موقع به بانک مرکزی هستند تا این اطلاعات مبنای گزارش‌ها، تحلیل‌ها و تصمیمات نظارتی قرار گیرد.

مدیر اداره نظارت احتیاطی کلان بانک مرکزی تأکید کرد که اگرچه مسئولیت ارائه صحیح اطلاعات بر عهده مؤسسه اعتباری است، اما نظام‌مند کردن فرآیند تبادل اطلاعات و ارزیابی آن در دستور کار معاونت نظارت بانک مرکزی قرار دارد. در این راستا:

شاخص‌های کیفیت گزارشگری هر مؤسسه اعتباری بر اساس میزان تعامل بانک در ارسال دقیق و به‌موقع داده‌های مورد نیاز، مورد ارزیابی قرار گرفته و سطح کیفیت گزارش‌گری آن در مقاطع زمانی مشخص تعیین خواهد شد.

بانک مرکزی بر اساس سطح کیفیت گزارشگری، اقدامات نظارتی و قانونی لازم را در قبال بانک‌هایی که وضعیت نامطلوبی دارند، انجام خواهد داد. همچنین، ابزارهای تنبیهی و تشویقی برای تسهیل توسعه بانک‌های با وضعیت مناسب و ایجاد محدودیت برای بانک‌های با وضعیت نامناسب اعمال خواهد شد. این اقدامات به نظارت مبتنی بر داده، عمق و اثربخشی بیشتری می‌بخشد و ثبات و سلامت شبکه بانکی را ارتقا می‌دهد.

نظارت مبتنی بر ریسک: ابزاری برای کنترل مخاطرات مالی

نظارت مبتنی بر ریسک (Risk-Based Supervision) به عنوان یکی از موضوعات کلیدی در حوزه نظارت بانکی مطرح است. تحقق این رویکرد مستلزم آن است که بانک‌ها به سطح مطلوبی از بلوغ مدیریت ریسک دست یابند و الزامات مرتبط با حاکمیت ریسک (Risk Governance) را به‌صورت اثربخش پیاده‌سازی کنند.

مدیریت ریسک در نظام بانکی نه تنها ابزاری برای کنترل و پیش‌بینی مخاطرات مالی است، بلکه عاملی اساسی در حفظ ثبات و سلامت شبکه بانکی و ارتقای اعتماد عمومی به نظام مالی کشور محسوب می‌شود. بر اساس بند «ب» ماده (۳) قانون بانک مرکزی، «حفظ ثبات و سلامت نظام بانکی» از اهداف اصلی این نهاد است.

محورهای کلیدی ارزیابی مدیریت ریسک

معاونت نظارت بانک مرکزی اقدامات گسترده‌ای را برای ساختارمند کردن فرآیند پیاده‌سازی، گزارش‌دهی و ارزیابی نظام مدیریت ریسک در بانک‌ها انجام داده است. ارزیابی فرآیند مدیریت ریسک بانک‌ها شامل محورهای اصلی زیر است:

• حاکمیت ریسک (Risk Governance): شامل کمیته ریسک، کمیته دارایی و بدهی (ALCO) و ساختار حکمرانی مدیریت ریسک.
• استراتژی‌های مدیریت ریسک (Risk Management Strategies)
• ریسک اعتباری (Credit Risk)
• ریسک نقدینگی (Liquidity Risk)
• ریسک بازار (Market Risk)
• ریسک عملیاتی (Operational Risk)
• آزمون بحران (Stress Testing)
• برنامه‌ریزی سرمایه‌ای (Capital Planning)
• ریسک فناوری اطلاعات (IT Risk)

این محورها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که تمامی ریسک‌های اصلی و فرعی بانک‌ها را پوشش دهند و تصویری دقیق از تاب‌آوری، پایداری و آمادگی بانک در برابر شوک‌های اقتصادی و سایبری ارائه دهند.

رویکرد هوشمند و اصلاحی بانک مرکزی

هدف نهایی این ارزیابی‌ها، ایجاد یک نظام نظارتی هوشمند و پیش‌نگر است که به‌جای تکیه بر شاخص‌های گذشته‌نگر، بر اساس تحلیل روندهای ریسک، هشدارهای به‌موقع را در اختیار مقام ناظر قرار دهد و شبکه بانکی را به سمت مدیریت داده‌محور ریسک هدایت کند.

این فرآیند صرفاً جنبه نظارتی ندارد، بلکه دارای جنبه توسعه‌ای و اصلاحی نیز هست. نتایج ارزیابی‌ها به عنوان بازخورد برای مدیران ارشد بانک‌ها عمل می‌کند تا نقاط ضعف خود را شناسایی کرده و برنامه‌های بهبود ساختار مدیریت ریسک را تدوین نمایند. این امر تعامل بین مقام ناظر و بانک‌ها را از یک رابطه کنترلی صرف به رابطه‌ای مبتنی بر یادگیری و بهبود مستمر تبدیل می‌کند.

استمرار این رویکرد در سال‌های آتی، به توسعه تدریجی «فرهنگ ریسک» در بانک‌ها منجر خواهد شد؛ فرهنگی که در آن تصمیم‌گیری، پذیرش ریسک و تخصیص منابع، بر پایه تحلیل داده، شفافیت و اصول احتیاطی صورت می‌گیرد.