رقابت حکومت با خودش؛ سردرگمی در سیاست‌گذاری هوش مصنوعی ایران

رقابت جهانی هوش مصنوعی و جایگاه ایران

هوش مصنوعی به عنوان یکی از تحول‌آفرین‌ترین فناوری‌های عصر حاضر، به عرصه رقابت جهانی تبدیل شده است. این رقابت در سطح جهانی در دو محور اصلی جریان دارد: رقابت میان غول‌های فناوری مانند گوگل و مایکروسافت، و رقابت میان کشورهای پیشرو نظیر آمریکا، چین و اتحادیه اروپا که با سرمایه‌گذاری‌های کلان و سیاست‌گذاری‌های بلندمدت در پی رهبری این حوزه هستند.

در مقابل، در ایران نوع سومی از رقابت مشاهده می‌شود: رقابت حکومت با خودش. این وضعیت، ساختار سیاست‌گذاری در ایران را درگیر اختلافات درون‌دولتی بر سر مسئولیت این فناوری کرده است.

مقایسه: استراتژی‌های منسجم در آمریکا

کشورهای پیشرو با اتخاذ استراتژی‌های جامع، تنظیم‌گری مؤثر و سرمایه‌گذاری کلان، به دنبال توسعه و استفاده بهینه از هوش مصنوعی هستند. ایالات متحده آمریکا از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۵ مجموعه‌ای از اقدامات کلیدی را در راستای توسعه و تنظیم سیاست‌های هوش مصنوعی انجام داده است:

• دوره اوباما: تدوین نقشه راه سیاست AI با گزارش‌های راهبردی و اولویت‌های تحقیقاتی.
• دولت ترامپ: راه‌اندازی ابتکار ملی هوش مصنوعی آمریکا (۲۰۱۹) و صدور دستوراتی برای استفاده از AI در دولت فدرال.
• دولت بایدن: انتشار اصول راهنمای «اساسنامه حقوق هوش مصنوعی» (۲۰۲۲) و امضای دستور اجرایی برای اولویت‌های سیاستی جدید (۲۰۲۳).

این اقدامات بر ارتقای امنیت، نوآوری، رقابت، حقوق مدنی و همکاری‌های بین‌المللی در زمینه AI متمرکز بوده است. همچنین، دولت آمریکا بودجه قابل‌توجهی را به تحقیق و توسعه اختصاص داده است. بر اساس برآوردها، کل بودجه تحقیق و توسعه هوش مصنوعی آمریکا در سال ۲۰۲۵ در بخش غیرنظامی حدود ۱.۵ میلیارد دلار و در بخش نظامی تقریباً ۲ میلیارد دلار بوده است.

سردرگمی در حکمرانی هوش مصنوعی در ایران

اختلافات درون‌دولتی در ایران نه تنها روند توسعه هوش مصنوعی را کند کرده و موجب سردرگمی شرکت‌های خصوصی شده، بلکه امکان طراحی نقشه‌راه و چشم‌انداز ملی را نیز غیرممکن می‌کند. نتیجه این سردرگمی، ماندن در مرحله استفاده محدود از هوش مصنوعی مولد و طراحی چند چت‌بات نیم‌بند است که صرفاً نمایشی مقطعی و ابزاری برای تبلیغات و دستاوردسازی است.

سرنوشت نهادهای متولی: انحلال و موازی‌کاری

برای درک وضعیت نابسامان حکمرانی این حوزه در ایران، کافی است نگاهی به سرنوشت نهادهای تعریف شده بیندازیم:

سازمان ملی هوش مصنوعی: این سازمان با هدف سیاست‌گذاری و توسعه زیرساخت‌ها تأسیس شد، اما به دلیل نبود هماهنگی، محدودیت بودجه و ضعف مدیریتی، دچار مشکلات اجرایی شد. در نهایت، در اردیبهشت ۱۴۰۴، هیئت دولت تصمیم به انحلال آن گرفت و ستاد توسعه فناوری و کاربردی هوش مصنوعی را جایگزین کرد. این اقدام نشان‌دهنده عدم ثبات و ضعف در سیاست‌گذاری کلان بود، تا جایی که ساختمان سازمان ملی هوش مصنوعی به اجاره گذاشته شد.

در آبان ۱۴۰۴، مجلس شورای اسلامی تشکیل شورای ملی راهبری هوش مصنوعی به ریاست رئیس‌جمهور را تصویب کرد. این اقدام نیز با مخالفت‌هایی مواجه شد؛ شورای عالی انقلاب فرهنگی با ارسال نامه‌ای به مجلس خواستار توقف بررسی طرح به دلیل جلوگیری از موازی‌کاری شد، اما مجلس به این درخواست اعتنا نکرد و شورا به تصویب رسید.

رقابت زیرپوستی میان نهادها

علاوه بر ساختارهای رسمی، رقابتی زیرپوستی نیز میان معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در زمینه راهبری هوش مصنوعی وجود دارد:

• معاونت علمی: خود را متولی اصلی سیاست‌گذاری در حوزه فناوری‌های نوین می‌داند و بر هدایت پروژه‌های بلندمدت تمرکز دارد.
• وزارت ارتباطات: با تمرکز بر توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و حکمرانی داده، نقش مهمی در ایجاد بسترهای لازم ایفا می‌کند.

نبود یک تقسیم کار شفاف و همکاری مؤثر میان این دو نهاد، موجب موازی‌کاری، اتلاف منابع و کند شدن روند توسعه می‌شود.

پیامدهای رقابت‌های داخلی

رقابت بر سر مسئولیت هوش مصنوعی در ایران، به جای ایجاد هم‌افزایی، موجب اتلاف منابع و کند شدن پیشرفت شده است. در حالی که جهان به سرعت در حال بهره‌برداری از ظرفیت‌های این فناوری است، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی است که مانع از تعریف سیاست‌های کلان و عملیاتی می‌شود.

اگر دولت نتواند این وضعیت را اصلاح کند و بر همکاری تمرکز کند، فرصت‌های ارزشمند این فناوری برای توسعه اقتصادی، صنعتی و اجتماعی از دست خواهد رفت. پرسش اصلی این است: چه کسی پشت فرمان هوش مصنوعی خواهد نشست؟