رقابت هسته‌ای چین و روسیه در آفریقا؛ فرصت آمریکا برای جبران با راکتورهای کوچک (SMR)

انرژی هسته‌ای نقشی کلیدی در آینده آفریقا ایفا خواهد کرد و در این عرصه، چین و روسیه با ارائه بسته‌های حمایتی جامع، از ایالات متحده پیشی گرفته‌اند. این رقابت نه تنها یک فرصت تجاری عظیم است که تمام بخش‌های اقتصادی از جمله مواد معدنی حیاتی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه به یک اهرم ژئوپلیتیکی و نگرانی در حوزه امنیت ملی تبدیل شده است. با این حال، ایالات متحده فرصت دارد تا با تمرکز بر توسعه راکتورهای میکرو و ماژولار کوچک (SMR) و هماهنگی بهتر در تأمین مالی، جایگاه خود را به عنوان یک رقیب جدی در آفریقا تثبیت کند.

نیاز مفرط آفریقا به انرژی: گنج قاره سیاه

قاره آفریقا با کمبود شدید انرژی مواجه است؛ ۶۰۰ میلیون نفر، معادل تقریباً ۴۰ درصد جمعیت قاره، به برق دسترسی ندارند. این کمبود پیامدهای جدی بر سلامت و توسعه اقتصادی دارد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) تخمین می‌زند که رشد اقتصادی در آفریقا منجر به افزایش تقاضای برق تا ۴۰ درصد تا سال ۲۰۳۰ و تقریباً هفت برابر سطح فعلی تا سال ۲۰۵۰ خواهد شد.

کشورهای آفریقایی به طور فزاینده‌ای به انرژی هسته‌ای روی آورده‌اند، به طوری که نیمی از ۳۰ کشور «تازه‌وارد» آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در آفریقا واقع شده‌اند. اگرچه انرژی‌های تجدیدپذیر نقش مهمی خواهند داشت، اما برای حمایت از دیجیتالی شدن، صنعتی شدن و شهرنشینی که زیربنای رشد اقتصادی هستند، منابع انرژی پایدارتر و کارآمدتر در مقیاس بزرگ مورد نیاز است.

چالش‌های توسعه هسته‌ای در آفریقا:

• هزینه اولیه بالا: نیروگاه‌های بزرگ مقیاس میلیاردها دلار هزینه دارند که تأمین آن برای بسیاری از دولت‌ها دشوار است.
• فقدان تخصص: بسیاری از کشورها فاقد تخصص مهندسی، عملیاتی و نظارتی لازم برای پشتیبانی از انرژی هسته‌ای هستند.
• نیاز به زیرساخت‌های گسترده: توسعه هسته‌ای نیازمند زیرساخت‌های «سخت» (تأسیسات و شبکه برق) و «نرم» (چارچوب‌های نظارتی و نهادی) است.

یکه‌تازی روسیه و چین: اهرم‌های ژئوپلیتیکی

روسیه با شرکت دولتی روس‌اتم، خود را به عنوان رهبر جهانی در بازار انرژی هسته‌ای آفریقا تثبیت کرده است. کرملین با ارائه بسته‌های کمک‌های جامع شامل گزینه‌های مالی سخاوتمندانه، آموزش و پشتیبانی زیرساختی، شریک جذابی برای کشورهای آفریقایی است:

• توافق‌نامه‌ها: ۲۱ کشور آفریقایی در دهه گذشته با روسیه توافق‌نامه‌های همکاری هسته‌ای امضا کرده‌اند.
• پروژه‌ها: حداقل هشت نیروگاه هسته‌ای بزرگ پیشنهادی یا در حال ساخت در قالب این توافقات قرار دارند.
• اورانیوم: روسیه به دنبال معاملات استخراج اورانیوم در آفریقا است، زیرا این قاره ۲۰ درصد از ذخایر اورانیوم جهان را در اختیار دارد.

چین نیز به سرعت در حال صادرات تخصص هسته‌ای خود است. پکن ابتکارات «هسته‌ای» یا «سبز» کمربند و جاده را به آفریقا گسترش داده است. چین با چهار کشور از شش کشور آفریقایی که به مرحله دوم توسعه هسته‌ای IAEA رسیده‌اند (غنا، کنیا، نیجریه و آفریقای جنوبی) قرارداد دارد. تسلط این دو کشور، نفوذ بلندمدت و اهرم‌های برجسته‌ای را برای پکن و مسکو فراهم می‌کند، زیرا کشورهای متکی به انرژی هسته‌ای آنها ممکن است مجبور به همسویی در موضوعات حساس شوند.

فرصت آمریکا با راکتورهای ماژولار کوچک (SMR)

ایالات متحده به دلیل عدم اولویت‌بندی بخش انرژی آفریقا، فرصت‌های تجاری قابل توجهی را از دست داده است. با این حال، ظهور راکتورهای ماژولار کوچک و میکرو (SMR) فرصتی را برای واشنگتن فراهم می‌کند تا دوباره وارد این رقابت شود. راکتورهای SMR به دلیل ویژگی‌های زیر، برای بسیاری از کشورهای آفریقایی مناسب‌تر هستند:

• هزینه اولیه ارزان‌تر: کاهش بار مالی اولیه برای دولت‌های آفریقایی.
• سازگاری بهتر: مناسب برای شبکه‌های انرژی کوچک‌تر و استقرار در مناطق روستایی.
• مقاومت در برابر اختلالات: مدولار بودن آنها باعث مقاومت بیشتر در برابر اختلالات زنجیره تأمین می‌شود.

راکتورهای SMR با نقاط قوت آمریکا، یعنی سرمایه‌گذاری و نوآوری خصوصی، سازگارتر هستند، در حالی که نیروگاه‌های بزرگ مقیاس بیشتر مناسب شرکت‌های دولتی چین و روسیه هستند. دولت آمریکا در طول دهه گذشته میلیاردها دلار برای توسعه SMRها سرمایه‌گذاری کرده است.

نقشه راه واشنگتن برای رقابت

ایالات متحده از طریق برنامه FIRST، که یک ابتکار دولتی-خصوصی برای حمایت از کشورهای شریک با آموزش و ظرفیت‌سازی است، از صادرات فناوری SMR حمایت می‌کند. این برنامه به آمریکا کمک کرده تا قراردادهایی را برای توسعه SMR در غنا، کنیا، نیجریه و رواندا منعقد کند. با این حال، رقابت شدید است؛ روسیه اولین SMR شناور خود را مستقر کرده و چین و روسیه هر دو SMRهای زمینی خود را توسعه داده و با کشورهایی مانند آفریقای جنوبی و زیمبابوه قراردادهایی امضا کرده‌اند.

برای افزایش تلاش‌ها، واشنگتن باید بر موارد زیر تمرکز کند:

1. تأمین مالی مشترک: ایجاد ترتیبات تأمین مالی مشترک برای توسعه‌دهندگان غربی و خریداران آفریقایی.
2. همکاری با متحدان: همکاری با کشورهایی مانند آرژانتین، کانادا، ژاپن و کره جنوبی برای توسعه و تأمین مالی مشترک صادرات SMR.
3. تعامل با بلوک‌های اقتصادی: تعامل با هشت بلوک اقتصادی منطقه‌ای آفریقا برای ایجاد بودجه مشترک برای پروژه‌های چند کشوری و حمایت از تجارت برق فرامرزی.
4. تشویق نهادهای مالی: تشویق موسسات مالی توسعه‌ای مانند بانک جهانی و بانک‌های آفریقایی برای تأمین مالی پروژه‌های انرژی هسته‌ای.

کشورهای آفریقایی نمی‌خواهند مدیون پکن یا مسکو باشند، اما واشنگتن باید جایگزین‌های رقابتی ارائه دهد. ایالات متحده با ظهور نیروگاه‌های کوچک هسته‌ای در موقعیت خوبی برای انجام این کار قرار دارد، اما باید از ابزارهای خود برای مقیاس‌بندی تلاش‌های فعلی بهره‌برداری کند.