مناقشه بر سر تعریف سینمای اکسپریمنتال در جشنواره فیلم کوتاه تهران

سینمای «اکسپریمنتال» یا «خلاقه» که بهترین ترجمه برای واژه Experimental است، در سال‌های اخیر به یکی از موضوعات داغ و مناقشه‌برانگیز در محافل سینمایی ایران، به‌ویژه در حوزه فیلم کوتاه، تبدیل شده است. این ژانر که سابقه‌ای کوتاه‌تر از فیلم‌های مستند و داستانی در ایران دارد، توانسته ذهن فیلمسازان و تماشاگران را به خود مشغول کند و در داوری‌های جشنواره‌ها چالش‌هایی را ایجاد نماید.

بسیاری از کارشناسان معتقدند که معیارهای تفکیک آثار خلاقه از سایر فیلم‌ها توسط نهادهای برگزارکننده جشنواره‌های داخلی، نقش مهمی در انحراف مسیر طبیعی رشد این گونه سینمایی داشته است. در این راستا، به بهانه برگزاری جشنواره فیلم کوتاه تهران، نشستی با حضور سه فیلمساز جوان این بخش برگزار شد تا به بررسی عمیق‌تر این ژانر و چالش‌های آن بپردازد.

تعریف سینمای اکسپریمنتال از نگاه فیلمسازان

در این نشست، سه فیلمساز جوان به نام‌های پردیس عزیزی (کارگردان «در دیدرس»)، سامان علی‌نژادیان (کارگردان «رنگ نخل») و محمدامین طرقی (کارگردان «پست اکستنشنیسم») دیدگاه‌های خود را درباره سینمای تجربه‌گرا مطرح کردند:

پردیس عزیزی: دو تعریف کلاسیک و مدرن

پردیس عزیزی معتقد است که سینمای اکسپریمنتال دارای دو تعریف اصلی است:

• تعریف کلاسیک (ذاتی و تاریخی): فیلم‌های «نان‌نرتیو» یا غیرروایی که رابطه دال و مدلول در آن‌ها از بین می‌رود و هیچ تصویری معنای بیرونی مشخصی را منتقل نمی‌کند.
• تعریف مدرن (امروزی): گونه‌ای در نظام پخش که در مقابل فیلم داستانی قرار می‌گیرد و بیشتر بر جنبه‌های غیرروایی یا غیر داستان‌گویی مانور می‌دهد. این آثار بر تجربه بصری، صوتی و مفهومی جدیدی تکیه دارند که گاهی در فرم کلی و گاهی در جزئیات اثر اتفاق می‌افتد.

وی همچنین اشاره کرد که بسیاری از فیلم‌های فرمالیستی امروز زیرمجموعه اکسپریمنتال پخش می‌شوند.

محمدامین طرقی: تجربه شخصی و روایت پنهان

محمدامین طرقی سینمای اکسپریمنتال را بیشتر شامل تجربه شخصی می‌داند که ممکن است در نگاه اول برای مخاطب قابل درک نباشد. او با اشاره به فیلم «کل به جز» اثر وحید نامی، بیان کرد که پشت تصاویر ظاهراً بی‌ارتباط، یک روایت پنهان وجود دارد که کشف آن نیازمند دقت است. به عقیده او، قصه شخصی در این نوع سینما بسیار پررنگ است.

سامان علی‌نژادیان: آزمایشگاه نوآوری

سامان علی‌نژادیان بر این باور است که تعریف سینمای اکسپریمنتال در طول تاریخ مدام در حال تغییر بوده است. او این سینما را به «آزمایشگاه نوآوری و تجربه‌های جدید» تشبیه می‌کند که سینمای داستانی می‌تواند از آن تغذیه کند. او همچنین بر لزوم تعیین معیارهای ثابت برای داوری در جشنواره‌ها تأکید کرد:

«به‌نظر من باید سازوکار ثابتی تعریف شود تا به ویژه در جشنواره فیلم کوتاه تهران، معیارها یکی باشد و داوری این جشنواره نیز تحت تاثیر قرار نگیرد، چراکه هر دوره با تغییر داوری، معیارهای سینمای اکسپریمنتال در حال تغییر است!»

وی پیشنهاد داد که داوران مشخصی برای حدود ۵ یا ۶ سال تعیین شوند تا ملاک ثابتی برای قضاوت فیلم‌های اکسپریمنتال وجود داشته باشد.

دغدغه شخصی در برابر قواعد از پیش تعریف‌شده

در بخش دیگری از گفتگو، فیلمسازان به بررسی رویکرد خود در ساخت آثار تجربه‌گرا پرداختند:

علی‌نژادیان: خلوت مستقل و آزادی در خلق

علی‌نژادیان سینمای اکسپریمنتال را یک نگاه شخصی و شبیه به «خلوت» یک شاعر می‌داند. او معتقد است این سینما نباید با تیم‌های بزرگ و تولیدهای پرهزینه همراه باشد و آن را نوعی خلوت مستقل و بی‌واسطه برای فیلمساز می‌داند. او در مورد فیلم خود، «رنگ نخل»، گفت که این اثر از دغدغه‌ای شخصی درباره نخل‌های خشک آبادان نشأت گرفته است.

وی در پاسخ به این دیدگاه که سینمای اکسپریمنتال باید ضد روایت باشد، اظهار داشت:

قبول دارم که سینمای اکسپریمنتال باید ضد پیرنگ باشد اما نمی‌تواند ضد روایت باشد، یعنی حتی ساده‌ترین موقعیت‌ها هم روایت دارند. حذف کامل روایت ممکن نیست.

او همچنین افزود که در هنر مدرن، مخاطب قرار نیست همه فکت‌ها را مستقیم دریافت کند و هنر باید او را به جستجو و پژوهش وادار نماید.

عزیزی: ایده محوری و تغییر مسیر

پردیس عزیزی نیز بر این نکته تأکید کرد که هیچ فیلمی صرفاً بر اساس تئوری ساخته نمی‌شود و تجربه از درون یک ایده محوری شکل می‌گیرد که در طول فرآیند خلق، رشد و تغییر می‌کند. او با ذکر مثال فیلم «راف‌کات»، توضیح داد که چگونه یک ایده داستانی می‌تواند در طول تحقیقات به یک فیلم مستند با ساختار پازل‌گونه و جزئیات تجربی تبدیل شود.

او در مورد فیلم «در دیدرس» بیان کرد که نسخه اولیه فیلمنامه بسیار داستانی بود، اما در طول شش ماه کار، قصه به تدریج از آن گرفته شد و فیلم به سمت اکسپریمنتال رفت. این تغییر مسیر باعث شد که فیلم نیازی به روایت کامل نداشته باشد و با سوال‌های بدون جواب باقی بماند، که در نهایت منجر به پخش آن در حوزه اکسپریمنتال شد.

ویژگی‌های کلیدی سینمای تجربه‌گرا

به طور کلی، مهم‌ترین ویژگی‌های سینمای تجربه‌گرا که در این نشست مورد تأکید قرار گرفتند، عبارتند از:

• جهان‌بینی فیلمساز: مهم‌ترین عامل تمایز این فیلم‌ها از سایر آثار.
• عدم وجود فیلمنامه کلاسیک: اصلی‌ترین مرز میان فیلم تجربی و دیگر انواع فیلم‌ها.
• نوآوری در فرم: تلاش آگاهانه برای کشف و کاوش در ویژگی‌های فرمی تصویر، ریتم و طراحی گرافیکی.
• پرهیز از داستان‌گویی مرسوم: ذهنیت‌گرا بودن و عدم پیروی از هنجارهای سینمای رایج و تجاری.
• گسترش زبان سینما: استفاده از فنون و فناوری‌های نوین برای آفرینش امکان‌های تازه بیان هنری.