«حمله یاغیانه» به شورای امنیت؛ روسیه تحریم‌های ایران را باطل و همکاری نظامی را تعمیق کرد

اعلام رسمی شکاف حقوقی بین‌المللی

بیانیه ریابکوف فراتر از یک مشاجره دیپلماتیک، اعلام رسمی شکافی در واقعیت حقوقی بین‌المللی است. روسیه اکنون تمامی تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران پیش از سال ۲۰۱۵ را که توسط امضاکنندگان اروپایی برجام (بریتانیا، فرانسه و آلمان) بازگردانده شده‌اند، «باطل» می‌داند. این وضعیت به این معناست که قدرت‌های بزرگ جهان تحت دو تفسیر آشتی‌ناپذیر از قوانین بین‌المللی عمل می‌کنند.

دو واقعیت حقوقی متضاد

این شکاف در مواضع طرفین به وضوح قابل مشاهده است:

• بلوک غرب: ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و آلمان مدعی‌اند که مکانیسم بازگرداندن تحریم‌های برجام (Snapback) به دلیل نقض ادعایی ایران به‌طور قانونی فعال شده است.
• بلوک شرق: ایران، روسیه و چین این اقدام را عملی غیرقانونی و تضعیف‌کننده «نظم بین‌المللی مبتنی بر قوانین» می‌دانند.

این مانور حقوقی که بخش قابل‌توجهی از شورای امنیت آن را غیرقانونی می‌داند، جهان را به وضعیتی جدید و خطرناک‌تر سوق داده است؛ وضعیتی که در آن حقایق حقوقی توسط منافع سیاسی بلوک‌های قدرت رقیب تعیین می‌شود.

ریشه‌های گسست و فرصت‌های از دست رفته

اگرچه ایران از نظر فنی مفاد برجام را نقض کرده بود، به‌ویژه با انباشت ذخیره‌ای از اورانیوم با غنای بالا (تا ۶۰ درصد در مقابل ۳.۶۷ درصد مجاز)، فرصت‌هایی برای جلوگیری از بحران وجود داشت.

نقض برجام و پیشنهاد تمدید قطعنامه

در هفته‌های حساس پیش از بازگرداندن تحریم‌ها، ایران در مذاکرات با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در قاهره نشانه‌هایی از امتیازدهی، از جمله آمادگی برای ازسرگیری همکاری با بازرسان آژانس، نشان داده بود.

همزمان، روسیه و چین قطعنامه‌ای پیشنهاد کردند که اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ — که برجام را قانونی می‌کند — را برای شش ماه تمدید می‌کرد. این تلاش مستقیم برای خرید زمان جهت یافتن راه‌حلی دیپلماتیک بود، اما این پیشنهاد از سوی اروپایی‌ها رد شد.

انگیزه‌های اروپا برای مجازات ایران فراتر از ذخایر اورانیوم با غنای بالای این کشور است. عامل اصلی، حمایت ایران از روسیه در جنگ اوکراین است که اروپا آن را تهدیدی وجودی برای امنیت خود می‌داند.

پیامدهای استراتژیک برای اروپا و ایران

کشورهای اروپایی که بر فعال‌سازی مکانیسم بازگرداندن تحریم‌ها اصرار داشتند، اکنون باید موقعیت خود را ارزیابی کنند. آن‌ها نه‌تنها شرایطی ایجاد کرده‌اند که برنامه هسته‌ای ایران کاملاً از نظارت خارج شود، بلکه اجماع بین‌المللی درباره برنامه هسته‌ای ایران را نیز از بین برده‌اند.

از دست رفتن اهرم فشار و نزدیکی تهران به مسکو

با فعال‌سازی مکانیسم بازگرداندن تحریم‌ها، اروپایی‌ها داوطلبانه هرگونه اهرم فشار بر روابط روسیه و ایران را از دست داده‌اند. این اقدام به‌طور اجتناب‌ناپذیر تهران را از روی ضرورت به مسکو نزدیک‌تر می‌کند. تحریم‌های قدیمی سازمان ملل علیه ایران عمدتاً در بازگرداندن تحریم تسلیحاتی و محدودیت‌های فناوری هسته‌ای و موشکی اثرگذار است.

سخنان ریابکوف نشانه‌ای آشکار است که روسیه دیگر خود را ملزم به رعایت این محدودیت‌ها نمی‌داند. در نتیجه، اگر ایران به تجهیزاتی نظیر جت‌های جنگنده پیشرفته، موشک‌ها یا ارتقای سیستم‌های دفاع هوایی نیاز داشته باشد، اکنون می‌تواند به‌صورت نظری آن‌ها را از روسیه یا چین در چارچوب این واقعیت حقوقی جدید تامین کند. آنچه زمانی ممنوعیت جهانی بود، اکنون قاعده‌ای مورد مناقشه است.

خطرناک‌ترین پیامد: تضعیف شورای امنیت

خطرناک‌ترین پیامد، سابقه‌ای است که این موضوع برای عدم اشاعه و حقوق بین‌الملل ایجاد می‌کند. اقتدار شورای امنیت از پذیرش جمعی تصمیمات آن توسط اعضایش ناشی می‌شود. وقتی این اجماع فرومی‌پاشد، قطعنامه‌های آن صرفاً به پیشنهادهایی غیرالزام‌آور از یک طرف یا طرف دیگر تبدیل می‌شوند.

هدف اولیه برجام که تشکیل جبهه‌ای متحد بین‌المللی برای اطمینان از ماهیت صرفا غیرنظامی برنامه هسته‌ای ایران بود، فروپاشیده و جای خود را به تقابلی پرمخاطره با پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی برای رژیم جهانی عدم اشاعه داده است.

بازگرداندن تحریم‌ها علیه ایران چارچوب حقوق بین‌الملل را به دو بخش تقسیم کرده است. شورای امنیت سازمان ملل دیگر نهادی واحد به نظر نمی‌رسد، بلکه بدنی شکسته است که بر واقعیت‌های رقیب نظارت می‌کند و هیچ مکانیسم روشنی برای بازسازی آن به چشم نمی‌آید.