انحلال بانک آینده: پاسخ به ۱۰ پرسش کلیدی درباره زیان ۵۴۰ هزار میلیاردی و سرنوشت سپرده‌گذاران

دلایل اصلی انحلال بانک آینده

بانک آینده که در سال ۱۳۹۱ از ادغام چند موسسه مالی تاسیس شد، در سال‌های فعالیت خود با چالش‌های جدی روبه‌رو گردید. اصلی‌ترین دلایل بروز بحران کنونی شامل اعطای تسهیلات کلان به شرکت‌ها و زیرمجموعه‌های خود بود که بازپرداخت آنها ممکن نبود و منابع بانک را در پروژه‌های بلندمدت و کم‌بازده درگیر کرد.

علاوه بر این، بانک با افزایش بیش از حد نرخ سود سپرده‌ها برای جذب منابع جدید، وارد نوعی «بازی پانزی» شد که نتیجه آن شکل‌گیری زیان انباشته سنگینی در ترازنامه بود. آخرین آمارها از وضعیت بحرانی بانک آینده به شرح زیر است:

• زیان انباشته: حدود ۵۴۰ هزار میلیارد تومان.
• بدهی سالانه: حدود ۷۶ هزار میلیارد تومان در مقابل میانگین درآمد سالانه ۶ هزار میلیارد تومان.
• اضافه‌برداشت از بانک مرکزی: حدود ۳۱۱ هزار میلیارد تومان.
• نسبت کفایت سرمایه: سقوط از منفی ۲۶۰ درصد در سال ۱۴۰۱ به منفی ۵۰۳ درصد در پایان سال ۱۴۰۳.

در چنین شرایطی، ادامه فعالیت بانک از مسیر اصلاحات عملاً ممکن نبود و فرآیند انحلال در دستور کار قرار گرفت.

فرآیند گزیر و فیصله: قانون و اجرا

چارچوب قانونی انحلال

فرآیند انحلال بانک‌ها بر اساس تشخیص و صلاحدید بانک مرکزی و با استناد به قانون بانک‌ها و قانون بانک مرکزی انجام می‌شود. چارچوب اختیارات بانک مرکزی در این خصوص در ماه‌های اخیر تدوین و با همکاری قوه قضائیه نواقص آن برطرف شده است. فرآیند انحلال زمانی آغاز می‌شود که عملکرد یک بانک به مرحله بحران رسیده و ادامه فعالیت آن تهدیدی برای سلامت شبکه بانکی کشور تلقی شود.

نحوه تسویه بدهی‌ها و دارایی‌ها

پس از اعلام رسمی انحلال، بانک مرکزی مسئول تصفیه را منصوب می‌کند تا به شناسایی و ارزیابی دارایی‌ها، بدهی‌ها و مطالبات بپردازد. دارایی‌های بانک با هدف تامین منابع لازم برای پرداخت بدهی‌ها به فروش گذاشته می‌شوند. دارایی‌های با قابلیت نقدشوندگی بالاتر در اولویت فروش قرار دارند.

بانک مرکزی تاکید کرده است که هیچ‌گونه اعتبار یا منابع جدیدی از سوی این نهاد برای پرداخت بدهی‌های بانک آینده تخصیص داده نخواهد شد تا از ایجاد آثار تورمی جلوگیری شود. تسویه بدهی‌ها صرفاً از محل فروش دارایی‌های خود بانک انجام خواهد شد.

در این چارچوب، دارایی‌ها ارزش‌گذاری شده و به صندوق ضمانت سپرده‌ها منتقل می‌شوند تا این صندوق، فرآیند فروش دارایی‌ها و پرداخت بدهی‌ها را مدیریت کند. پیش‌بینی می‌شود سهامداران بزرگ بانک متحمل زیان شوند.

سرنوشت سپرده‌گذاران، کارکنان و سهامداران

تکلیف شعب و کارمندان

امور مشتریان بانک آینده به بانک ملی ایران سپرده خواهد شد و حدود ۲۶۰ شعبه بانک آینده از این پس با تابلوی بانک ملی ایران به فعالیت خود ادامه خواهند داد. همچنین، وضعیت شغلی نزدیک به ۴ هزار کارمند فعال بانک آینده مشخص شده است:

• کارکنان می‌توانند به عنوان کارمندان بانک ملی استخدام و به کار خود ادامه دهند.
• امکان انتقال به سایر بانک‌های دولتی نیز برای آنان فراهم خواهد بود.

مدیریت سپرده‌ها و سودهای بالا

سپرده‌های کوتاه‌مدت مشتریان بانک آینده که عمدتاً با سررسیدهای سه‌ماهه یا شش‌ماهه هستند، به بانک ملی ایران منتقل خواهند شد. سود این سپرده‌ها تا پایان دوره قرارداد فعلی مطابق با نرخ‌های درج‌شده در قراردادهای پیشین پرداخت می‌شود. اما پس از اتمام دوره، تمدید یا انعقاد قراردادهای جدید بر اساس ضوابط و نرخ‌های سود تعیین‌شده از سوی بانک ملی انجام خواهد گرفت.

ارزش‌گذاری سهام و فرار سپرده

برای جلوگیری از زیان سهامداران خرد، ارزش سهام آنان بر اساس بیشترین قیمت سهام در بازه یک‌ساله گذشته محاسبه و از محل فروش دارایی‌های بانک پرداخت خواهد شد. سهم سهامداران بزرگ نیز در صورت باقی ماندن منابع مالی مازاد پس از تسویه بدهی‌ها، پرداخت خواهد شد.

بر اساس اعلام مسئولان، میزان خروج سپرده از این بانک محدود بوده و تنها حدود ۸.۳ درصد از سپرده‌ها خارج شده‌اند. بانک مرکزی برای سازماندهی این شرایط، سپرده‌های بانک آینده را نشان‌دار کرده است تا سایر بانک‌ها برای جذب آنها وارد رقابت نشوند.

مدیریت دارایی‌های بزرگ و نقدناپذیر (ایران‌مال)

بخش قابل‌توجهی از دارایی‌های بانک آینده شامل املاک و پروژه‌های بزرگی مانند ایران‌مال است که از نقدشوندگی پایینی برخوردارند. این دارایی‌ها نیز در نهایت به فروش خواهند رسید.

نقش شرکت‌های مدیریت دارایی (AMC)

مطالبات جاری از جمله سود سپرده‌های بانکی توسط بانک ملی ایران از طریق دارایی‌های نقدشونده پرداخت خواهد شد. مابه‌التفاوت مطالبات جاری و دارایی‌های نقدشونده توسط صندوق ضمانت سپرده‌ها پرداخت می‌شود.

در مقابل، دارایی‌های نقدناپذیر (دارایی‌های بد) قرار است از طریق شرکت‌های مدیریت دارایی (AMC) به نقدینگی تبدیل شوند. این شرکت‌ها با خرید دارایی‌های نامطلوب (مانند مطالبات غیرجاری، املاک و سرمایه‌گذاری‌های قفل‌شده) با تخفیف، و سپس ارزیابی مجدد، تجدید ساختار یا فروش، سعی می‌کنند حداکثر ارزش ممکن را از آنها بازیابی کنند. ایجاد شرکت‌های مدیریت دارایی در ایران تجربه‌ای نو در حوزه مدیریت دارایی‌های بانکی محسوب می‌شود.

چشم‌انداز سایر بانک‌های ناتراز و تجارب جهانی

تکلیف بانک‌های ناتراز دیگر

بانک‌های ناتراز موظف هستند در مسیر اصلاح ساختار مالی و ارتقای سلامت ترازنامه‌های خود گام بردارند. بانک مرکزی در حال حاضر برنامه‌ای برای ورود سایر بانک‌های ناتراز به فرآیند گزیر یا فیصله ندارد و تنها در صورتی که وضعیت یک بانک بحرانی و غیرقابل بهبود تشخیص داده شود، مداخله مستقیم خواهد کرد.

تجربه جهانی انحلال بانک‌ها

تجربه‌های موفقی از فرآیند انحلال بانک‌های ناتراز در سایر کشورها ثبت شده است:

• روسیه (اوایل دهه ۲۰۱۰): سیاست‌های سخت‌گیرانه، لغو مجوز بانک‌های زیان‌ده و فروش دارایی‌ها با تخفیف. موفقیت این سیاست به دلیل حفظ اعتماد عمومی و تضمین پرداخت کامل سپرده‌ها بود.
• ایالات متحده آمریکا (اوایل دهه ۲۰۰۰): سرعت عمل در شناسایی بحران و بستن سریع موسسه مالی برای جلوگیری از گسترش بحران و بی‌اعتمادی در بازار.