تحلیل شورای آتلانتیک: چگونه فعال‌سازی اسنپ‌بک، اتحاد ایران و روسیه را تقویت می‌کند؟

فعال‌سازی سازوکار «اسنپ‌بک» توسط سه کشور اروپایی و اعمال مجدد تحریم‌های سازمان ملل علیه تهران در ماه سپتامبر، تنش‌های هسته‌ای میان ایران و غرب را به شکل قابل توجهی افزایش داد. این اقدام، که با مخالفت شدید روسیه و چین همراه بود، مسیر همکاری‌های استراتژیک تهران و مسکو را بیش از پیش هموار کرده و چرخش استراتژیک ایران به سمت شرق را تسریع می‌بخشد؛ تغییری که پس از خروج دولت اول ایالات متحده از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در ماه مه ۲۰۱۸ شتاب بیشتری گرفت.

ایران و روسیه، با وجود اختلافات، بازیگران بسیار عملگرایی هستند و تا زمانی که غرب به دنبال سیاست‌های انزوا باشد، همکاری اقتصادی عمیق‌تر میان تهران و مسکو نتیجه‌ی منطقی آن است. این دو کشور که با تمایل به مقابله با نفوذ ایالات متحده متحد شده‌اند، آماده‌اند تا همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه خود را تعمیق بخشند.

مخالفت قاطع مسکو با بازگشت تحریم‌ها

روسیه فعال‌سازی فرآیند اسنپ‌بک توسط انگلیس، فرانسه و آلمان در ۲۸ اوت را محکوم کرد. مسکو این اقدام را از لحاظ قانونی «ناقص» دانسته و استدلال می‌کند که قدرت‌های اروپایی خود برجام را نقض کرده‌اند و بنابراین، فاقد جایگاه لازم برای توسل به این سازوکار هستند. روسیه همچنین تأکید کرده است که اعمال مجدد تحریم‌های لغو شده سازمان ملل متحد علیه ایران، هیچ الزام قانونی بین‌المللی ایجاد نخواهد کرد.

استناد به رویه حقوقی بین‌المللی

در سال ۲۰۲۰ نیز، زمانی که دولت ترامپ به دنبال فعال کردن یک‌جانبه اسنپ‌بک بود، روسیه و چین رسماً با این اقدام مخالفت کردند. استدلال آنها این بود که خروج واشنگتن از برجام، ایالات متحده را از هرگونه توجیه قانونی برای استفاده از اسنپ‌بک محروم کرده است. مسکو و پکن برای اثبات این ادعا، به نظر مشورتی دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) در ژوئن ۱۹۷۱ در مورد حضور آفریقای جنوبی در نامیبیا استناد کردند:

طبق این نظر مشورتی، طرفی که از تعهدات خود ذیل یک توافق صرف نظر می‌کند، نمی‌تواند همزمان ادعای حقوق ناشی از آن توافق را داشته باشد.

«دیمیتری پولیانسکی» معاون سفیر روسیه در سازمان ملل در جلسه شورای امنیت ضمن مخالفت با بازگشت تحریم‌های ایران اظهار داشت: «ما امیدوار بودیم که همکاران اروپایی و ایالات متحده دو بار فکر کنند و به جای باج‌گیری ناشیانه خود که صرفاً منجر به تشدید اوضاع در منطقه می‌شود، مسیر دیپلماسی و گفت‌وگو را انتخاب کنند.»

پارادوکس دیپلماتیک و اهرم عملی روسیه

روند بازگشت تحریم‌ها پس از آنکه قطعنامه پیشنهادی روسیه و چین برای تمدید برجام به تصویب نرسید، رسماً اجرایی شد. این ماجرا یک پارادوکس دیپلماتیک گسترده‌تر را نمایان می‌سازد: سازوکارهای حقوقی، زمانی که توسط یک کشور خاص حمایت می‌شوند، می‌توانند بسیار فراتر از اجماع سیاسی اولیه دوام بیاورند.

ظرفیت مسکو برای خنثی‌سازی تحریم‌ها

اگرچه مسکو نتوانست مانع اعمال مجدد تحریم‌های لغو شده شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران شود، اما ظرفیت قابل توجهی برای جلوگیری از اجرای عملی آنها دارد. این ظرفیت شامل توانایی روسیه در جلوگیری از فعال شدن مجدد کمیته تحریم‌های ۱۷۳۷ (که در دسامبر ۲۰۰۶ برای نظارت و اجرای تحریم‌ها تأسیس شد) یا ممانعت از انتصاب کارشناسان به هیئت کمیته است.

• ماموریت کمیته ۱۷۳۷ مستلزم اجماع در شورای امنیت سازمان ملل است.
• روسیه می‌تواند از موقعیت خود برای جلوگیری از احیای این کمیته استفاده کند.
• رد بازگشت تحریم‌ها توسط مسکو، یک استراتژی عملی برای کاهش تأثیر تحریم‌های مجدد سازمان ملل علیه ایران است.

تقویت روابط دوجانبه در میانه انزوا

امتناع روسیه از پیروی از تحریم‌های اخیر سازمان ملل، تا حدی به ایران کمک می‌کند تا از فشار اقتصادی فزاینده ناشی از بازگشت تحریم‌ها عبور کند. انتظار می‌رود تجارت و همکاری دوجانبه در بخش‌های مختلف، از جمله انرژی هسته‌ای، با اجرای پیمان مشارکت جامع استراتژیک که ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان چند ماه پیش در مسکو امضا کردند، عمیق‌تر شود. در همین حال، می‌توان روی روسیه که از منافع ایران در شورای امنیت سازمان ملل حمایت و به طور فزاینده‌ای از سیاست‌های غرب در قبال تهران انتقاد می‌کند، حساب کرد.

تسریع رویکرد «نگاه به شرق»

همسویی روسیه، چین، پاکستان و ایران علیه فعال شدن مجدد سازوکار تحریم‌ها، این باور را در میان مقامات ایرانی تقویت می‌کند که ورود این کشور به نهادهای غیرغربی مانند بریکس و سازمان همکاری شانگهای تصمیمی دوراندیشانه بوده است. در راستای رویکرد «نگاه به شرق» در سیاست خارجی، تهران معتقد است که سرنوشت ژئوپلیتیکی این کشور با روسیه، چین و دیگر قدرت‌های غیرغربی مانند پاکستان، جمهوری‌های آسیای مرکزی و کره شمالی گره خورده است.

از دیدگاه تهران، اقدام سه کشور اروپایی، باور دیرینه مبنی بر غیرقابل اعتماد بودن قدرت‌های غربی را تأیید می‌کند و امتیازات هسته‌ای را بیهوده جلوه می‌دهد. حمایت اروپا، به ویژه آلمان، از اسرائیل در طول جنگ اخیر و همچنین تجاوز نظامی ایالات متحده به تأسیسات هسته‌ای ایران، این برداشت را تشدید کرده و صدای کسانی را که به دنبال «درک جدیدی» با غرب بودند، تضعیف کرد.

آینده اتحاد ایران و روسیه

ایران در شرایطی که بازدارندگی را بر مصالحه‌های دیپلماتیک اولویت می‌دهد، درهای مذاکره با غرب را باز نگه داشته است، اما همزمان به دنبال نزدیک‌تر شدن به روسیه برای تأمین نیازهای اقتصادی و نظامی خود خواهد بود. با امتناع مسکو از اجرای تحریم‌های سازمان ملل، ایران برای همکاری بیشتر در زمینه‌های زیر به سمت روسیه متمایل خواهد شد:

• اشتراک‌گذاری اطلاعات
• پشتیبانی فنی و فناوری پیشرفته نظامی
• تسهیل همکاری‌های دفاعی با جمهوری‌های شوروی سابق (از تاجیکستان تا بلاروس)

با نگاهی به آینده، اتحاد فزاینده ایران و روسیه تلاش‌های غرب برای منزوی کردن تهران را بیشتر تضعیف خواهد کرد. همزمان با تعمیق هماهنگی‌های اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک، دو کشور نه تنها برای کاهش اثربخشی تحریم‌های غرب، بلکه برای به چالش کشیدن معماری گسترده‌تر نظم جهانی به رهبری ایالات متحده نیز تلاش می‌کنند. عدم موفقیت غرب در تعامل معنادار با ایران در مورد برنامه هسته‌ای و موشکی آن، احتمالاً روند گرایش تهران به مسکو را تسریع خواهد کرد.