تمرکزگرایی در هنر و سینما؛ چرخه معیوب مهاجرت هنرمندان و یکنواختی آثار

چالش تمرکزگرایی در سینمای ایران

فعالان سینمایی معتقدند که تمرکزگرایی در این حوزه، اگرچه در برخی موارد می‌تواند مزیت نسبی ایجاد کند، اما زمانی به یک معضل جدی تبدیل می‌شود که مانع رشد و بالندگی سایر مناطق کشور شود.

تمرکزگرایی: مزیت نسبی یا مانع بالندگی؟

مریم امینی، فعال سینمایی، با اشاره به پدیده تمرکزگرایی در سینما بیان کرد که تمرکزگرایی در هر رشته‌ای به خودی خود ایراد نیست؛ برای نمونه، شهر زنجان با ملیله‌کاری و اصفهان با میناکاری شناخته می‌شوند. اما این پدیده زمانی به یک مشکل تبدیل می‌شود که مانع رشد و بالندگی سایر مناطق شود.

در سراسر جهان نیز سینما در شهرهای خاصی برجسته شده و تولیدات عمده در همان شهرها صورت می‌گیرد. با این حال، این مسئله به معنای آن نیست که لزوماً پایتخت باید مرکز سینما باشد. نمونه‌های شناخته‌شده‌ای مانند کن، برلین، ونیز و تورنتو نشان‌دهنده تکثر و پویایی زیست سینمایی در جغرافیای گوناگون جهان است.

پیوند سینما و اقتصاد: ریشه تمرکز در پایتخت

یکی از عوامل اصلی رونق تولید فیلم، حضور سرمایه‌گذاران و اسپانسرهاست. به دلیل تمرکز مالی در پایتخت، طبیعی است که سینمای حرفه‌ای نیز در تهران متمرکز شود. این تمرکز از یک سو قابل درک است، اما از سوی دیگر سبب می‌شود ذائقه سینمایی کل کشور تحت تأثیر سلیقه یک منطقه قرار گیرد.

این تمرکز مالی و جغرافیایی، عوارض نامطلوبی به دنبال دارد:

• یکنواختی آثار: بسیاری از فیلم‌های دهه‌های اخیر شباهت زیادی به یکدیگر دارند، زیرا فیلم‌سازان تهرانی اغلب با موضوعات مشابهی درگیرند.
• محرومیت از تنوع: سینما از تنوع مضامین و روایت‌هایی که می‌توانند از دل زیست‌بوم‌های مختلف کشور زاده شوند، محروم می‌ماند.

ریشه‌های ساختاری و لزوم خوداتکایی

نادر فرجی، مستندساز و هنرمند سینما، مرکزگرایی را یکی از مشکلات ریشه‌دار در ساختار فرهنگی کشور می‌داند که متأسفانه هنوز بین مردم و حتی برخی از مدیران جا نیفتاده است. او معتقد است که دولتمردان نیز ناخواسته به این روند دامن می‌زنند و توجه و امکانات بیشتر را به پایتخت معطوف می‌کنند.

تبعیض مضاعف فرهنگی و مهاجرت اجباری

وقتی هنرمند در شهر خود می‌بیند سقف پرواز کوتاه است و مسیر پیشرفت محدود می‌شود، ناچار به مهاجرت به تهران می‌شود. این موضوع نه‌تنها باعث مهاجرت هنرمندان از شهرستان‌ها می‌شود، بلکه به نوعی تبعیض مضاعف فرهنگی نیز دامن می‌زند؛ به‌ویژه در شهرهایی مانند تبریز که ظرفیت هنری بالایی دارند اما از نظر حمایت و زیرساخت نادیده گرفته می‌شوند.

راهکار: استقلال و خوداتکایی هنرمند

فرجی تأکید می‌کند که هنرمندان نباید منتظر توجه یا امکانات از مرکز بمانند. در عصر ارتباطات، فرهنگ خوداتکایی و استقلال هنرمند باید جا بیفتد. او خاطرنشان کرد:

ما در تبریز بارها ثابت کرده‌ایم که می‌توان بدون امکانات گسترده، آثار ارزشمند خلق کرد. مهم این است که باور کنیم توانایی پیشرفت در دل شهرستان‌ها وجود دارد و فقط باید آن را جدی گرفت و تقویت کرد.

شهرستان‌ها: منابع تمام‌نشدنی هنر

حسین پورستار، نویسنده و کارگردان سینما، شهرستان‌ها را «منابع تمام‌نشدنی هنرمند» و «چشمه‌های جوشان هنر» می‌داند که استعدادهای خود را به مرکز می‌رسانند. اگرچه این جریان عادلانه نیست، اما نشان‌دهنده قدرت و پویایی شهرستان‌ها در پرورش مداوم استعدادهای هنری است.

جذب استعدادهای درخشان به مرکز

پورستار با اشاره به اینکه مرکزگرایی آسیب‌زا اما پایان‌پذیر است، افزود که در سال‌های اخیر در سینمای تبریز نمونه‌های بسیاری از هنرمندان و گروه‌های فنی دیده‌ شده‌اند که با وجود محدودیت‌ها، درخشش قابل توجهی داشته‌اند. با این حال، اغلب همین هنرمندان نیز در نهایت جذب مرکز می‌شوند و تمرکز بار دیگر به تهران بازمی‌گردد.

راهکارهای شکستن تمرکزگرایی

سینما هنری پرهزینه و وابسته به اقتصاد است و تمرکز سرمایه در پایتخت، تمایل طبیعی جریان هنری به سمت مرکز را تقویت می‌کند. برای شکستن این تمرکز، باید اقدامات زیر در شهرستان‌ها تقویت شود:

• فعال‌سازی آموزشکده‌ها و دانشگاه‌های سینمایی برای تربیت نسل جدید فیلم‌سازان در بستر زیست‌بوم خود.
• تقویت پرورش نیروی انسانی و تأمین تجهیزات.
• ایجاد اقتصاد پایدار و تقویت فرهنگ سرمایه‌گذاری.

پورستار ابراز امیدواری کرد که پیشرفت‌های قابل توجه در حوزه فیلم کوتاه در شهرستان‌ها، به‌ویژه تبریز، نویدبخش روزهای روشن‌تر برای سینمای مستقل ایران باشد.