نقد مستند «اسبی که شیهه نمی‌کشد»؛ پرتره‌ای هنرمندانه از واحد خاکدان

درگذشت واحد خاکدان و پرتره‌ای متفاوت

در پی درگذشت واحد خاکدان، هنرمند نقاش باسابقه که در زمینه نقاشی هایپررئالیست تحولی شگرف ایجاد کرده بود، محدثه واعظی‌پور، منتقد سینما و روزنامه‌نگار، در یادداشتی به بررسی فیلم مستند «اسبی که شیهه نمی‌کشد» به کارگردانی محمدرضا عینی پرداخته است. این مستند پرتره‌ای عمیق از زندگی و هنر خاکدان ارائه می‌دهد و از کلیشه‌های رایج مستندسازی درباره مشاهیر دوری می‌کند.

وسوسه مستندسازی درباره مشاهیر هنر و ادبیات، اغلب به نتایجی ناامیدکننده انجامیده است. بسیاری از این مستندها اعتبار و جذابیت خود را از سوژه‌ای می‌گیرند که خود به خود معروف است و کارگردانان با ساده‌ترین و تکراری‌ترین شیوه‌ها به روایت زندگی این افراد می‌پردازند. این گزارش‌های تصویری مملو از «کله‌های سخنگو» (مصاحبه‌شوندگان) هستند و کمتر به عمق شخصیت و جادوی خلق اثر نزدیک می‌شوند.

«اسبی که شیهه نمی‌کشد»؛ نزدیک شدن به روح هنرمند

مستند «اسبی که شیهه نمی‌کشد» از معدود آثاری است که توانسته به روح هنرمند نزدیک شود. مشخص است که سازنده فیلم علاوه بر آشنایی با واحد خاکدان، با هنر، نقاشی و موسیقی نیز قرابت دارد. این فیلم، اثر واحد خاکدان است، نه فیلم مستندسازانی که صرفاً به دنبال کسب شهرت از طریق نمایش خلوت یک نقاش هستند.

تمرکز بر تصویر و خلق اثر هنری

این مستند اثری کاملاً تصویری است و خود را به کلام وابسته نمی‌کند. قاب‌ها فکر شده‌اند و عناصر بصری مانند نور و تاریکی، سکوت، لبخندها و فیدها، فضایی رازآمیز خلق می‌کنند. نشانه‌ها، ذهن بیننده را به چالش می‌کشند تا همراه فیلمساز به سفری برود که در آن کشف «هنر» و «خلق اثر هنری» بیش از روایت صرف یک زندگی اهمیت دارد، اگرچه واحد خاکدان انگیزه و بهانه این سفر رویایی است.

فیلم با بازگشت شخصیت اصلی به خانه آغاز می‌شود و سفری است به جهانی که در آن «خلق» شکل می‌گیرد. دوربین محمدرضا عینی اگرچه از خانه و کارگاه نقاشی خاکدان بیرون نمی‌رود، اما موفق می‌شود به زندگی و خلوت او راه یابد و به اثری قابل استناد برای شناسایی این هنرمند تبدیل شود.

ثبت جریان مستمر آفرینش و ابعاد شخصیتی

خاکدان از کودکی سخت خانواده‌اش شروع می‌کند و از شیوه نقاشی و سخت‌گیری‌هایش می‌گوید. دوربین لحظات جذاب این جریان مستمر را که شبانه‌روز هنرمند را به‌هم گره زده، ثبت می‌کند. این مستند مهارت‌های دیگر خاکدان مانند آشپزی و علاقه‌هایش به فیلم و موسیقی را نیز ثبت کرده و پیوند آن‌ها با نقاشی را به شکلی فکر شده به نمایش می‌گذارد. رنگ‌ها، قاب‌ها، نورها و مکث‌ها همگی در پیوند با روح بی‌قرار خاکدان هستند.

• شخصیت‌پردازی: کارگردان توانسته بخش‌های مختلف شخصیت خاکدان، از جمله بذله‌گویی و طنازی، و گاهی تلخی و عصبیت او را به نمایش بگذارد.
• مهاجرت: مهاجرت به عنوان بخشی از زندگی خاکدان و پیامدهای این جابه‌جایی ناخواسته، به چمدان‌های پرشمار نقاشی‌های او ربط داده شده و در آغاز و پایان فیلم به درستی از این تم استفاده شده است.
• اشاره به ریشه‌ها: در یک‌سوم پایانی فیلم، به پدر خاکدان (ولی‌الله خاکدان، طراح صحنه و دکور باسابقه) و عشق واحد به سینما اشاره می‌شود.

شکوه خلق اثر هنری؛ بزرگترین امتیاز مستند

«اسبی که شیهه نمی‌کشد» برای بیننده‌ای که خاکدان را نمی‌شناسد و تماشاگری که شناختی نسبی از این نقاش نامدار ایرانی دارد، فیلمی تماشایی است. مخاطب خاص نیز قطعاً از تماشای این پرتره هنرمندانه لذت خواهد برد.

سال‌ها پیش، بهرام توکلی در «پرسه در مه» با روایت زندگی یک آهنگساز، به موضوع خلق اثر هنری و جنون هنرمند برای زایش و نوآوری اشاره کرده بود. بزرگترین و مهم‌ترین امتیاز مستند محمدرضا عینی نیز در همین نکته نهفته است؛ این فیلم شکوه خلق اثر هنری را ثبت می‌کند و در ساختاری زیبا، چشم‌نواز و فکر شده، بدون آنکه خالق مستند را برجسته کند، توجه تماشاگر را به موضوع اصلی جلب می‌کند.