خسارت ۵۰ همتی ناترازی برق به کشاورزی خراسان رضوی؛ کاهش منابع آبی به نصف

جایگاه استراتژیک زعفران و میراث آبی گناباد

شهرستان گناباد به دلیل وجود قنات قصبه که ثبت جهانی یونسکو شده و محصول زعفران که به ثبت سازمان فائو رسیده است، شناخته می‌شود. قدمت قنات قصبه به بیش از ۲۵۰۰ سال قبل بازمی‌گردد و به‌عنوان قدیمی‌ترین نظام مشارکتی کشاورزی در کشور مطرح است.

زعفران نه تنها برای خراسان رضوی، بلکه برای کل کشور، یک محصول کشاورزی صرف نیست؛ بلکه یک مزیت منطقه‌ای، عامل اصلی اشتغال‌زایی در روستاها، محور صادرات و تداوم اقتصادی به شمار می‌آید.

بحران آب و کاهش شدید منابع زیرزمینی

بخش کشاورزی خراسان رضوی با شرایط اقلیمی سختی مواجه است. میزان آب در دسترس در بخش کشاورزی استان طی دهه گذشته حدود ۷ میلیارد متر مکعب بوده که به دلیل گسترش خشک‌سالی‌ها و کاهش نزولات جوی، این میزان به ۳.۸ میلیارد متر مکعب کاهش یافته است.

• میزان بارندگی در سال زراعی گذشته به حدود ۱۲۵ میلی‌متر کاهش یافت.
• نظام کشاورزی استان وابستگی شدیدی به منابع آب‌های زیرزمینی دارد.
• خراسان رضوی دارای بالغ‌بر ۷ هزار رشته قنات به طول ۱۳ هزار کیلومتر است.
• شهرستان گناباد به تنهایی حدود ۵۶۰ رشته قنات دارد.
• در استان خراسان، ۱۰ هزار و ۲۰۰ حلقه چاه کشاورزی وظیفه تأمین آب را بر عهده دارند.

با وجود این چالش‌ها، کشاورزان استان، به‌ویژه در مناطق جنوبی و کویری، با اعمال شیوه‌های به‌زراعی و استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری، توانسته‌اند میزان تولید را در مجموع بخش کشاورزی خراسان رضوی به ۷.۵ میلیون تن در سال گذشته افزایش دهند.

خسارت ۵۰ همتی ناترازی انرژی

مشکل ناترازی انرژی طی دو تا سه سال اخیر به تهدیدات بخش کشاورزی استان اضافه شده و هزینه‌های تولید، کمیت و کیفیت محصولات را تحت تأثیر قرار داده است. در کنار خشک‌سالی و کمبود منابع آبی، ناترازی برق بیش از ۵۰ همت به تولیدات زراعی، باغی، تأسیسات دام و طیور، آبزیان و صنایع غذایی استان آسیب وارد کرده است.

با این حال، استان خراسان رضوی با مشارکت کشاورزان در نصب پنل‌های خورشیدی و تأمین انرژی مورد نیاز، به یکی از استان‌های پیشرو و موفق در سطح کشور تبدیل شده است.

آمار تولید و اشتغال زعفران در خراسان رضوی

استان خراسان رضوی با داشتن ۹۶ هزار هکتار مزارع زعفران، معادل ۹۲ درصد مجموع سطح زیر کشت زعفران کشور، از جایگاه ویژه‌ای در تولید این محصول برخوردار است. شهرستان گناباد با ۳۵۰۰ هکتار سطح زیر کشت و پنج هزار خانواده بهره‌بردار، یکی از مناطق مستعد تولید زعفران است.

۷۵ درصد از ۹۲ درصد زعفرانی که در کشور تولید می‌شود، تنها در خراسان رضوی به دست می‌آید.

در سال گذشته ۲۷۰ تن زعفران تولید شد و پیش‌بینی می‌شود که امسال نیز به دلیل تشدید خشک‌سالی‌ها، با ۱۰ درصد تغییر، همین میزان تولید حفظ شود.

گردش مالی و اشتغال‌زایی

زعفران یک محصول صادرات محور و اشتغال محور است. مزایای این محصول شامل نیاز آبی کمتر، وضعیت اقتصادی مطلوب‌تر و اشتغال‌زایی بهتر است. در خراسان رضوی، ۱۱۰ هزار بهره‌بردار متولی تولید زعفران هستند که با احتساب اعضای خانواده، جمعیتی تا ۶۰۰ هزار نفر به‌طور مستقیم درگیر تولید این محصول هستند. همچنین، به ازای هر هکتار زعفران، حداقل ۲۰۰ نفر نیروی انسانی به کار گرفته می‌شود.

چالش خام‌فروشی و لزوم توسعه زنجیره ارزش

متأسفانه در مراحل فرآوری نهایی، بسته‌بندی و برندینگ، جایگاه واقعی را نداریم و هنوز خام‌فروشی می‌کنیم. این امر موجب شده تا به ارزش واقعی ریالی و درآمدی این محصول نرسیم. کشورهای دیگر مانند امارات، اسپانیا و چین با استفاده از صنعت برندینگ و استحصال مشتقات، فواید مالی بسیاری را نصیب خود می‌کنند. زعفران صرفاً یک ادویه نیست، بلکه مصارف دارویی، آرایشی و غذایی نیز دارد.

ضرورت تغییر نگرش در روش‌های کشاورزی

مدیر جهاد کشاورزی شهرستان گناباد بر ضرورت تغییر نگرش در روش‌های کشاورزی برای مقابله با چالش‌های جدی ناشی از تغییرات اقلیمی تأکید کرد. با توجه به کاهش بارندگی‌ها و افت شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی، ادامه کشاورزی سنتی و روش‌های ناکارآمدی مانند آبیاری غرقابی دیگر توجیهی ندارد.

راهکارهای مقابله با بحران

اصلاح الگوی کشت و تغییر روش‌های آبیاری، تنها راه غلبه بر بحران‌های آینده است. راهکارهای مؤثر در مدیریت بهینه مصرف آب عبارتند از:

• استفاده از روش‌های آبیاری نوین.
• انتخاب ارقام سازگار با اقلیم جدید.
• تغییر زمان کاشت.
• مدیریت بهینه کوددهی.

همچنین، پیامدهای تغییر اقلیم شامل طغیان آفات، افزایش شوری خاک (که ۱۰۰ درصد منابع خاکی استان را شور یا لب‌شور کرده) و افزایش نیاز آبی گیاهان است. تنها با اصلاح الگوی کشت و ارتقای دانش کشاورزان می‌توان به امنیت غذایی پایدار دست یافت.