هشدار درباره بحران آب و امنیت غذایی در ایران؛ راهکارهای سه‌گانه برای اصلاح الگوی کشت

ضرورت اصلاح الگوی کشت در ایلام

علی نجفی‌فر، رئیس مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، در نهمین کاروان ترویجی ویژه الگوی کاشت محصولات زراعی که در بخش سیوان شهرستان ایلام برگزار شد، هدف اصلی این برنامه‌ها را ترویج و تعمیق درک کشاورزان از ضرورت اصلاح الگوی کشت متناسب با شرایط اقلیمی استان دانست.

وی تأکید کرد که تغییر اقلیم، الگوی بارش و دمای منطقه را به‌صورت محسوس دگرگون کرده و این امر، انتخاب ارقام و زمان کاشت مناسب را به یک ضرورت تبدیل کرده است. همچنین، برداشت بی‌رویه آب و تغییر روش‌های آبیاری موجب کاهش منابع آب زیرزمینی شده است.

مدیریت بهینه مصرف آب و استفاده از شیوه‌های نوین آبیاری به‌ویژه آبیاری زیرسطحی می‌تواند نقش مهمی در کاهش تبخیر و صرفه‌جویی در مصرف آب کشاورزی ایفا کند.

مرکز تحقیقات ایلام در تلاش است تا نتایج علمی تحقیقات کشاورزی به زبان ساده و کاربردی به بهره‌برداران منتقل شود تا تصمیم‌گیری آنان بر پایه داده‌های علمی باشد.

چالش‌های اقلیمی پیش روی کشاورزی ایران

بخش کشاورزی کشور در سال‌های اخیر با پدیده‌های متعددی روبه‌رو بوده که حاصلخیزی زمین‌ها را کاهش داده است. این پدیده‌ها شامل خشکی، تغییر الگوی بارش، افزایش دما، سرمازدگی، شور شدن منابع آب و خاک و کاهش مواد آلی خاک هستند.

وضعیت بحرانی منابع آب و بارش

فریدون سلیمانی، معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات ایلام، با تشریح شرایط اقلیمی ایران، به آمار نگران‌کننده‌ای اشاره کرد:

• تنها ۱۵ درصد از مساحت کشور در مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب قرار دارد.
• ۶۵ درصد از مساحت ایران در مناطق خشک واقع شده است.
• سهم ایران از منابع آب شیرین جهان کمتر از یک درصد است.
• ۷۰ درصد بارندگی در تنها ۲۵ درصد از سطح کشور رخ می‌دهد.
• ۷۵ درصد بارش‌ها خارج از فصل آبیاری است.

وی افزود که نخستین پیامد منفی تغییر اقلیم، آسیب‌پذیری منابع آب است؛ کاهش بارش‌های مؤثر و افزایش تبخیر، موجب افت شدید منابع آب زیرزمینی و خشک شدن چشمه‌ها و قنات‌ها شده و کشاورزی را با بحران جدی روبه‌رو کرده است.

پیامدهای منفی بر تولید و امنیت غذایی

تخریب خاک و کاهش کیفیت محصولات کشاورزی از دیگر پیامدهای تغییر اقلیم است. افزایش دما، کاهش بارش و شوری خاک، تولید محصولات اساسی مانند گندم، جو و برنج را کاهش داده و امنیت غذایی را تهدید می‌کند. همچنین، افزایش دما سبب گسترش آفات و بیماری‌های گیاهی و دامی، و کاهش تولید در بخش دام و طیور شده است.

سلیمانی هشدار داد که تداوم این روند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای از جمله کاهش درآمد کشاورزان، رها شدن زمین‌ها و مهاجرت از روستا به شهر به‌دنبال دارد که می‌تواند ساختار اجتماعی و امنیت ملی را متأثر سازد.

راهکارهای سه‌گانه مقابله با تغییر اقلیم

نجفی‌فر با اشاره به راهکارهای علمی برای مقابله با پیامدهای تغییر اقلیم، برنامه‌ریزی‌ها را در سه محور اصلی زیر در حال پیگیری دانست:

محور اول: سازگاری با شرایط جدید

در این محور، هدف اصلی سازگاری با تغییر اقلیم است. اقدامات شامل موارد زیر است:

• تولید و توسعه ارقام زودرس.
• بررسی امکان تغییر فصل کشت در برخی محصولات.
• جایگزینی گیاهان مقاوم‌تر.
• شناسایی و گزینش ژن‌های سازگار با شرایط اقلیمی جدید با بهره‌گیری از منابع ژنتیکی بانک ژن ملی گیاهی ایران.

محور دوم: افزایش تاب‌آوری کشاورزی

اولویت برنامه‌های تحقیقاتی در این بخش، افزایش تاب‌آوری کشاورزی در برابر تنش‌ها است:

• تولید بذر و ارقام مقاوم به تنش‌های زیستی و غیرزیستی.
• به‌روزرسانی عوامل مدیریتی مانند شیوه‌های آبیاری، تغذیه گیاهی و مدیریت آفات و بیماری‌ها.

محور سوم: تغییر نظام‌های تولید

این محور با هدف حفظ پایداری تولید و امنیت غذایی کشور، تغییر نظام‌های تولید کشاورزی را دنبال می‌کند:

• توسعه کشاورزی حفاظتی.
• استفاده از کشت مخلوط.
• بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در مدیریت مزرعه.

نقش مشارکت مردمی و دانش بومی

سعید طاهری، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان ایلام، بر اهمیت مشارکت اجتماعی در تحقق الگوی کشت تأکید کرد و اعتمادسازی و مشارکت مردمی را از ارکان اساسی موفقیت در اجرای الگوی کشت ملی دانست. استمرار برگزاری این کاروان‌ها در سطح روستاها موجب ارتقای آگاهی کشاورزان و پایداری تولید در برابر تهدیدهای اقلیمی خواهد شد.

نجفی‌فر نیز تأکید کرد که تکیه بر دانش بومی، تحقیقات میدانی و انتقال یافته‌های نوین به مزرعه از مهم‌ترین راهکارهای کشور برای مقابله با اثرات تغییر اقلیم و حفظ منابع پایه کشاورزی است.