هزینه‌های پنهان ترندهای غذایی جهانی: از بحران آب پسته تا فرسایش خاک کینوا

فشار سیستم غذایی بر محیط زیست

بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، سیستم غذایی جهان مسئول بیش از ۲۶ درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای است و نیمی از زمین‌های قابل سکونت را به کشاورزی اختصاص داده است. با تکیه بر این ترندهای جدید، پیش‌بینی می‌شود تقاضای جهانی غذا تا سال ۲۰۵۰ ممکن است تا ۵۰ درصد افزایش یابد و فشار بر محیط زیست را دوچندان کند.

شکلات دوبی و بحران جهانی پسته

شکلات دوبی، که با روکش شکلات شیری و مرکز پُرشده از خامه پسته‌ای و رشته‌های شیرین کادایف شناخته می‌شود، نماد تجمل است. این محصول که توسط سارا حموده، مدیر برند «فیکس دزرت» عرضه شد، به کمک اینفلوئنسرها به سرعت در شبکه‌های اجتماعی جهانی شد.

رشد ویروسی و افزایش تقاضا

روند محبوبیت این شکلات در سال ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به حدی رسید که تنها در سه ماه اول سال ۲۰۲۵، بیش از ۱٫۲ میلیون شکلات دوبی در امارات فروخته شد و واردات پسته به امارات ۴۰ درصد افزایش یافت. این تقاضای جهانی، بازار پسته را متحول کرد؛ به‌طوری‌که در سال ۲۰۲۴، واردات پسته با پوست به اتحادیه اروپا بیش از یک‌سوم رشد کرد و ارزش این بازار برای نخستین‌بار از یک میلیارد یورو فراتر رفت.

شوق جهانی پسته و بحران آب

افزایش تقاضا، کشورهای تولیدکننده را با پیامدهای جدی روبه‌رو کرده است. پسته که در اقلیم‌های گرم و خشک رشد می‌کند، در برخی مناطق جایگزین درختان زیتون شده است. در اسپانیا، سطح کشت پسته از سال ۲۰۱۷ پنج برابر شده است. با این حال، تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌ها کیفیت محصول را تحت تأثیر قرار داده است:

• تولید پسته در ایالات متحده در سال ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به حدود یک میلیارد پوند رسید، اما صادرات آمریکا ۲۰ درصد کاهش یافت.
• ایران و ترکیه صادرات خود را به ترتیب ۴۰ درصد و ۲۶ درصد افزایش دادند.

تولید پسته به آب فراوانی نیاز دارد. تولید یک کیلو پسته به بیش از ۱۰ هزار لیتر آب نیاز دارد، در حالی که این رقم برای بادام‌زمینی حدود ۲۸۰۰ لیتر است. این مصرف آب بالا در مناطقی مانند ترکیه منجر به کاهش ۸۰ درصدی تولید در سال ۲۰۲۵ به دلیل شرایط آب‌وهوایی شدید شد.

استیگ تانزمن، مشاور کشاورزی: «پسته از نظر مقاومت اقلیمی جذاب است، اما واقعیت میدانی نشان می‌دهد که برای رسیدن به بازدهی بالا، نیاز به آبیاری اضافه وجود دارد.»

علاوه بر این، کشت پسته در تک‌کشت‌های وسیع (مونوکالچر) موجب استفاده سنگین از کودهای شیمیایی و سموم و کاهش تنوع زیستی می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهد که این روش‌ها انتشار گازهای گلخانه‌ای را افزایش داده و ارزیابی چرخه حیات (LCA) پسته را به عنوان یکی از محصولات پرمصرف انرژی برجسته می‌کند.

تب ماچا؛ از آیین سنتی تا کمبود عرضه

ماچا، که سال‌ها در مراسم سنتی چای ژاپن جایگاهی ویژه داشت، اکنون در قالب لاته، بستنی و نوشیدنی‌های فوری بازارهای جهانی را فتح کرده است. این گیاه چای در سایه رشد داده شده و برگ‌های آن با فرآیندی دقیق آسیاب می‌شوند تا پودر سبز درخشان حاصل شود.

رشد انفجاری بازار و پیامدهای آن

افزایش تقاضا برای ماچا زنگ خطر کمبود عرضه را به صدا درآورده است. تنها در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۴، بیش از ۲۴۰ تُن ماچا وارد آلمان شد. پیش‌بینی می‌شود ارزش بازار ماچا در ۵ تا ۷ سال آینده حدود دو برابر شود و از حدود ۳٫۶۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۶ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ برسد، با نرخ رشد سالانه ۶٫۵۶ درصد.

این رشد سریع منجر به کمبود عرضه شده است؛ به‌طوری‌که تولیدکنندگان بزرگ ژاپنی مانند «ماروکیو کویامائن» و «ایپودو تی» از محدودیت یا اتمام موجودی محصولات خود خبر داده‌اند.

یوچی یاماکیتا، تاجر مستقل چای در کیوتو: «قیمت خرید ماچا حدود سه برابر و قیمت خرده‌فروشی دو برابر شده است. چای‌کاران کوچک که توان سرمایه‌گذاری و تجهیزات جدید ندارند، در خطر حذف از بازار هستند.»

کینوا؛ سوپرخوراک لوکس و فرسایش خاک

کینوا، محصول سنتی مردم آند در پرو و بولیوی، زمانی نماد امنیت غذایی بومی بود. پس از معرفی آن توسط سازمان جهانی غذا و کشاورزی در سال ۲۰۱۳ به‌عنوان «غذای سال»، کینوا به یک سوپرخوراک لوکس در کشورهای ثروتمند تبدیل شد.

پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی تولید انبوه

تولید کینوا در پرو در سال ۲۰۲۳ به ۱۲۰ هزار تن رسید که ۵ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۲ بود. این رشد با مسائل پایداری همراه است. افزایش قیمت‌ها در پرو و بولیوی به حدی رسید که مردم محلی دیگر توان خرید غذای اصلی خود را نداشتند.

برای پاسخ به تقاضای جهانی، کشاورزان زمین‌هایی را که به‌طور سنتی ۷ سال برای بازیابی خاک رها می‌شدند، تنها یک سال استراحت دادند. این روند به خاک‌ورزی سنگین، به‌کارگیری سموم و شخم‌زنی در مناطق خشک انجامید و لایه نازک خاک حاصل‌خیز زیر بادها از دست رفت. مطالعات نشان می‌دهد که این گسترش تولید منجر به تغییرات کاربری زمین و تضعیف سیستم‌های اجتماعی-اقتصادی شده است.