خراسان شمالی؛ رتبه سوم تولید زعفران کشور با بالاترین عملکرد در هکتار و چالش‌های صادرات

با فرارسیدن فصل پاییز، مزارع طلای سرخ در خراسان شمالی به بار می‌نشینند و کشاورزان این استان، که سومین تولیدکننده بزرگ زعفران کشور هستند، برداشت محصول را آغاز می‌کنند. زحمت‌کشان این حوزه پیش از طلوع آفتاب راهی مزارع می‌شوند تا گل امید را بچینند. این روش برداشت زودهنگام، پیش از باز شدن غنچه‌ها، سبب شده تا زعفران این استان از کیفیت، عطر و قدرت رنگ‌دهی بسیار بالایی برخوردار باشد و مشتریان زیادی در بازارهای بین‌المللی نظیر آلمان، اسپانیا و کشورهای حاشیه خلیج فارس داشته باشد.

جایگاه تولید و آمار اشتغال در خراسان شمالی

خراسان شمالی از نظر سطح زیر کشت و میزان تولید زعفران، رتبه سوم کشوری را به خود اختصاص داده است. این استان حدود ۹ درصد از زعفران کل کشور را تولید می‌کند و سالانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هکتار به مزارع آن افزوده می‌شود.

آمار کلیدی تولید و اشتغال

• سطح زیر کشت: ۵۰۰۰ هکتار.
• پیش‌بینی تولید: ۳۰ تن گل زعفران.
• اشتغال‌زایی: ۳۰۰ هزار نفر روز در مراحل مختلف تولید.
• اشتغال به ازای هر هکتار: ۶۰ نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم.

در ایام برداشت، حتی نیروی کار از شهرها و استان‌های همجوار نیز برای کار به این منطقه مراجعه می‌کنند.

چالش‌های فرآوری و نیاز به فناوری

یکی از نیازهای جدی در حوزه تولید زعفران، موضوع پاک کردن آن است که همچنان به صورت دستی انجام می‌شود و نیازمند نیروی کار فراوان است. به دلیل کمبود نیروی کافی، مقدار قابل توجهی از گل‌های تولیدی در شهرستان فاروج برای پاک کردن به شهرهای دیگر مانند مشهد فرستاده می‌شود.

از شرکت‌های دانش‌بنیان درخواست می‌شود تا برای ساخت ماشین‌های مکانیزه برداشت و پاک کردن گل‌های زعفران ورود پیدا کنند تا این فرآیند پرزحمت تسهیل شود.

علاوه بر این، راه‌اندازی یک پالایشگاه گیاهان دارویی که شامل زعفران نیز می‌شود، برای اسانس‌گیری از این محصول در خراسان شمالی امری ضروری است. در حال حاضر، ۸ واحد در چرخه خشک کردن و بسته‌بندی نگین زعفران در استان فعال هستند.

اجرای طرح «پلتفرم پالیز» برای حذف واسطه‌ها

برای ساماندهی بازار و کوتاه کردن دست دلالان، طرح «پلتفرم پالیز» در مزارع زعفران استان به اجرا درآمده است. این طرح نوعی کشاورزی قراردادی است که با اجرای آن، دلالان و واسطه‌ها حذف می‌شوند. زعفران‌کاران با اتصال به شرکت بخش خصوصی و گشایش حساب در بانک کشاورزی، می‌توانند خرید و فروش محصول خود را بدون حضور واسطه‌ها انجام دهند. این روش همانند بارانداز عمل کرده و به کنترل قیمت‌ها کمک می‌کند.

سایه انحصار بر صادرات و موانع ارزی

صادرکنندگان محصولات کشاورزی در خراسان شمالی، با وجود صادرات به کشورهایی نظیر انگلیس، اسپانیا، عراق و امارات، با چالش‌های جدی مواجه هستند:

• انحصار صادرات: چند شرکت به صورت انحصاری صادرات زعفران را انجام می‌دهند که این امر بر قیمت‌گذاری نیز تأثیرگذار است.
• رفع تعهدات ارزی: این موضوع یکی دیگر از چالش‌های پیش روی صادرکنندگان است. در حالی که در سطح جهانی برای صادرات محصولات کشاورزی جوایز صادراتی در نظر گرفته می‌شود، صادرکنندگان ایرانی تنها خواستار منع پرداخت جریمه‌های مربوط به رفع تعهدات ارزی هستند.

همچنین، نیاز به تبلیغات گسترده در بازارهای جهانی برای معرفی هرچه بیشتر زعفران ایران احساس می‌شود.

عملکرد بی‌نظیر و توسعه زیرساخت‌ها

متوسط عملکرد زعفران در خراسان شمالی ۵.۹ کیلوگرم در هکتار است که این میزان، بیشترین عملکرد در کشور محسوب می‌شود. پیش‌بینی می‌شود بیش از ۲۹ تن زعفران از مزارع استان برداشت شود. بیشترین سطح زیر کشت این محصول به شهرستان فاروج اختصاص دارد و شهرستان‌های شیروان و اسفراین در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

در راستای توسعه زنجیره ارزش، اخیراً تفاهمنامه‌ای با یکی از شرکت‌های زعفران منعقد شده که هدف آن توسعه و تکمیل زنجیره، برندسازی و صادرات است. این شرکت با ایجاد انبار، آزمایشگاه و کارگاه‌های آموزشی، به بهره‌برداران کمک خواهد کرد. همچنین، ایجاد بازارچه زعفران و صادرات ۵۲۳۰ کیلوگرم نگین زعفران از طریق بورس کالای کشاورزی، منجر به صادرات چند میلیون دلاری به حاشیه خلیج فارس و ارزآوری برای استان شده است.