بازارچه‌های مرزی؛ شریان حیاتی معیشت و سکوی رشد تجارت منطقه‌ای

بازارچه‌های مرزی ایران، فراتر از یک محل ساده برای دادوستد کالا، شریان حیاتی معیشت صدها هزار مرزنشین و ابزاری راهبردی برای توسعه روابط اقتصادی و فرهنگی با ۱۵ کشور همسایه محسوب می‌شوند. با این حال، این ظرفیت عظیم اقتصادی به دلیل ضعف زیرساخت‌ها و سیاست‌های متناقض، از اهداف اصلی خود دور مانده و نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های کلان است.

اهمیت حیاتی بازارچه‌های مرزی برای معیشت و اقتصاد ملی

در بسیاری از مناطق مرزی کشور، بازارچه‌ها تنها منبع درآمد مردم بومی هستند. گردش روزانه فعالیت‌های این بازارچه‌ها نه تنها نان‌آور بسیاری از خانواده‌ها است، بلکه عملاً مانع از خالی شدن روستاها و مهاجرت جمعیت به شهرها شده است. در استان‌هایی نظیر سیستان‌وبلوچستان، کرمانشاه، کردستان و خراسان‌های شمالی و جنوبی، وابستگی معیشتی مردم به این بازارچه‌ها به حدی بالاست که حتی یک روز تعطیلی، زندگی صدها خانواده را مختل می‌کند.

اهمیت بازارچه‌ها فراتر از معیشت محلی است و بخشی از سیاست کلان اقتصادی و اجتماعی کشور به شمار می‌رود. بر اساس آخرین آمار، ایران دارای ۴۳ بازارچه مرزی رسمی است که از این تعداد، تنها حدود ۲۴ بازارچه فعال بوده و مابقی نیمه‌فعال یا تعطیل هستند. فعالان تجاری معتقدند که توسعه این بازارچه‌ها می‌تواند علاوه بر رونق تجارت محلی، زمینه‌ساز تعاملات فرهنگی و تقویت روابط همسایگی شود. در واقع، مدیریت مرز با نگاه اقتصادی و نه صرفاً امنیتی، آن را به فرصتی برای اشتغال پایدار، افزایش درآمد ارزی و کاهش قاچاق تبدیل خواهد کرد.

ظرفیت‌های صادراتی و چالش‌های زیرساختی

ایران با داشتن مرز زمینی یا آبی مشترک با ۱۵ کشور و مجموع طول مرزهای بیش از ۸۷۰۰ کیلومتر، از ظرفیت بالایی برای صادرات به کشورهای همسایه برخوردار است. بازارچه‌های مرزی که در ابتدا با هدف «توسعه معیشت مرزنشینان» و «جلوگیری از قاچاق» ایجاد شدند، قرار بود پلی میان تجارت رسمی و غیررسمی باشند؛ جایی که مردم بتوانند با کارت پیله‌وری به تبادل کالا بپردازند و دولت نیز نظارت داشته باشد.

رشد چشمگیر صادرات در خراسان جنوبی

به عنوان نمونه‌ای از این ظرفیت‌ها، صادرات قطعی کالاهای تولیدی استان خراسان جنوبی از گمرکات بیرجند، ماهیرود و بازارچه مرزی ماهیرود در نیمه نخست سال جاری، رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد:

ضعف زیرساخت‌ها و ناپایداری مقررات

با وجود این پتانسیل‌ها، زیرساخت‌ها در اغلب بازارچه‌ها همچنان ابتدایی است. جاده‌های دسترسی فرسوده، نبود سیستم‌های بانکی یا تسویه ارزی و فقدان امکانات گمرکی استاندارد، باعث شده بخش زیادی از مبادلات همچنان به شکل غیررسمی یا تهاتری انجام شود.

یکی دیگر از چالش‌های اساسی، ناپایداری مقررات است. دولت‌ها در مقاطع مختلف، بدون هماهنگی با بخش خصوصی، مقررات صادرات و واردات بازارچه‌ها را تغییر داده‌اند. برای مثال، تعلیق موقت کارت‌های پیله‌وری در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۲ در برخی استان‌ها، هزاران نفر را از درآمد روزانه خود محروم کرد و فضای تجارت مرزی را بی‌ثبات ساخت.

الزام اصلاح قوانین و تقویت روابط سیاسی

کارشناسان معتقدند مادامی که سیاستگذاران مرز را نه به عنوان فرصت اقتصادی، بلکه صرفاً «نقطه‌ای برای کنترل قاچاق» ببینند، بازارچه‌ها از ظرفیت واقعی خود دور خواهند ماند. تجربه کشورهای همسایه نشان می‌دهد بازارچه‌های مشترک مرزی می‌توانند تجارت رسمی را تقویت کرده و درآمد دولت از محل مالیات را افزایش دهند. بازگشایی مجدد بازارچه مرزی «پیشین-مند» در سیستان و بلوچستان در مرداد ۱۴۰۴، نمونه‌ای از امیدواری‌ها برای معیشت مردم بومی منطقه بود.

حسین پیرموذن، عضو هیات‌مدیره اتاق بازرگانی ایران، بر این باور است که بازارچه‌های مرزی فراتر از معیشت یک استان بوده و به سیاست‌های کلان کشور گره خورده‌اند:

«بازارهای مرزی به‌طور مستقیم با روابط ایران و کشورهای همسایه گره خورده‌اند. هر اندازه روابط دوستانه، فرهنگی، دینی و قومی ما با همسایگان تقویت شود، این بازارها نیز پویاتر خواهند شد. بسیاری از مرزهای ایران در گذشته بخشی از یک سرزمین واحد بوده‌اند و آزادی‌های مرزی و تقویت تعاملات محلی می‌تواند برای هر دو طرف سودمند باشد.»

وی با اشاره به اینکه محدوده فعالیت بازارچه‌ها معمولاً تا شعاع ۶۰ یا ۷۰ کیلومتر امتداد دارد و منبع درآمد قابل‌توجهی برای ساکنان مرزی است، یادآور شد که بسته شدن بازارچه‌ای مانند «بیله‌سوار» به دلیل تحولات سیاسی، رونق دیدار اقوام، تردد خانوادگی و گردشگری را متوقف کرده است.

پیشنهاد تسهیل تردد مرزی

برای بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های مرزی، فعالان تجاری بر لزوم ساماندهی ساختارهای قانونی تاکید دارند. پیشنهاد کلیدی در این زمینه، تسهیل فعالیت‌های تجاری و تردد مرزنشینان است:

• اجازه تردد بدون ویزا برای مردم تا شعاع ۶۰ تا ۷۰ کیلومتری دو کشور.
• امضای تفاهم‌نامه‌های دوجانبه بین استانداران دو سوی مرز برای اجرای این تسهیلات.
• تقویت روابط فرهنگی، قومی و مذهبی برای احیای بازارچه‌های متوقف شده.

در نهایت، بازارچه‌های مرزی ایران را می‌توان مثل «دکان‌های کوچک در یک بزرگراه بین‌المللی» خواند؛ فعال، پرجنب‌وجوش، اما بدون پشتوانه و برنامه. اگر سیاستگذاری درست، اعتماد محلی و سرمایه‌گذاری پایدار در کنار هم قرار گیرند، مرزها از نقطه‌ای برای بقا، به سکوی رشد و پیوند اقتصادی ایران با منطقه تبدیل خواهند شد و تقویت رفاه مرزنشینان، امنیت پایدار را نیز به همراه خواهد داشت.