بزرگ‌ترین تصفیه سیاسی چین از دوران مائو؛ نمایش قدرت شی یا ضعف ساختاری؟

پیام صندلی‌های خالی در اجلاس حزب

برنامه خبری مشهور تلویزیون دولتی چین، «شین‌ون لیانبو»، در پوشش اجلاس اخیر حزب کمونیست، ریتم خشک و یکنواخت همیشگی خود را حفظ کرده بود. تصاویر از تالار بزرگ خلق چین، اعضای کمیته مرکزی در حال تشویق و در نهایت، شی جین‌پینگ در مرکز جایگاه با نگاهی خونسرد، همگی تکراری بودند.

اما در میان این تصاویر، تفاوتی چشمگیر با اجلاس‌های پیشین به چشم می‌خورد: چهار ردیف خالی در سالن. طبق گزارش‌ها، از مجموع ۲۰۵ عضو رسمی و دائمی کمیته مرکزی، ۳۷ نفر غایب بودند؛ نشانه‌ای آشکار از حذف بسیاری از آنان بر اساس پاکسازی‌های اخیر در نظام سیاسی چین.

کارگردانی دقیق دوربین بر این جایگاه‌های خالی نشان می‌داد که هدف، تأکید بر پیامی از سوی رئیس‌جمهور شی به مخاطبین بود؛ اینکه او بی‌هیچ تردیدی بر حزب مسلط است و هیچ ابایی از حذف علنی مخالفان خود ندارد.

اگرچه رسانه‌های دولتی چین برخی از این مقامات را بدون ارائه جزئیات، به فساد متهم کردند، اما برای ایجاد چنین پاکسازی گسترده و علنی در رده‌های رهبری حزب، جرایم آن‌ها باید چیزی بیش از رشوه‌های معمولی باشد.

ابعاد بی‌سابقه پاکسازی: از مائو تا امروز

پاکسازی جاری در چین از دو جهت بی‌سابقه است:

• مقیاس: به باور برخی تحلیلگران، این بزرگ‌ترین تصفیه سیاسی از زمان عصر مائو تسه‌تونگ است. آخرین باری که حضور اعضا در اجلاس تا این حد کم بود، به دوران انقلاب فرهنگی بازمی‌گردد.
• تمرکز بر ارتش: تمرکز اصلی شی در این موج بر ارتش آزادی‌بخش خلق بوده است. تنها در ماه جاری، ۹ ژنرال از حزب اخراج شدند تا تعداد کل ژنرال‌های برکنار شده از آغاز حکومت او به ۲۲ نفر برسد. این در حالی است که سه رهبر پیشین حزب (دنگ شیائوپینگ، جیانگ زمین و هو جینتائو) در مجموع حتی یک ژنرال را هم برکنار نکرده بودند.
• زمان وقوع: این پاکسازی تقریباً ۱۳ سال پس از به قدرت رسیدن شی جین‌پینگ رخ داده است. در سال‌های نخست حکومت او چنین اقداماتی برای تثبیت اقتدار منطقی‌تر به‌نظر می‌رسید، اما اکنون که شی افراد مورد اعتماد خودش را هدف قرار داده، این پرسش مطرح می‌شود که آیا او کنترل اوضاع را از دست داده یا قصد دارد تا قدرت مطلق خود را به نمایش بگذارد؟

جدال تفسیری: ضعف ساختاری یا اقتدار مطلق؟

تحلیلگران درباره معنای این روند اختلاف‌نظر دارند. گروهی آن را نشانه‌ای از بی‌اعتمادی عمیق شی، حتی به منصوبان خود می‌دانند. گروهی دیگر اما معتقدند این اقدام گواهی بر اقتدار مطلق اوست.

روزنامه ارتش آزادی‌بخش خلق کمی شفافیت به ماجرا بخشید و نوشت: ژنرال‌های اخراج‌شده به فساد مالی با مبالغی فوق‌العاده بالا متهم شده‌اند و از همه مهم‌تر، به اصل بنیادی فرماندهی حزب بر ارتش خیانت کرده‌اند.

تشکیل شبکه‌های شخصی نفوذ

برخی تحلیلگران معتقدند این عبارت نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین خطای آن ژنرال‌ها، تشکیل شبکه‌های شخصی نفوذ بوده است، نه الزاما شورش یا قدرت‌طلبی. بسیاری از این ژنرال‌ها اخیراً در یک یگان نظامی مشترک، ارتش سی‌ویکم، خدمت کرده بودند که نشان از شکل‌گیری یک حلقه وفاداری داخلی دارد. با این حال، این حلقه لزوماً به معنای کاهش کنترل شی نیست؛ بلکه شاید فقط هرس باغ قدرت او توسط خودش باشد. در این تعبیر، پاکسازی‌ها بیش از هر چیز بیانگر قدرت بی‌واسطه او هستند؛ درواقع چه در انتصاب و چه در برکناری‌ها، تصمیم نهایی تنها از سوی شی گرفته می‌شود.

تأثیرات بر ارتش و ثبات سیاسی

پرسش مهم‌تر این است که آیا چنین پاکسازی‌هایی به تقویت توان تصمیم‌گیری و نظامی چین منجر می‌شود یا تضعیف آن؟

دیدگاه بدبینانه: فلج‌شدن ساختار

بسیاری نگران این هستند که موج حذف شدن‌ها، اثری فلج‌کننده بر ساختار حکومت و ارتش چین داشته باشد. اکنون چند جایگاه کلیدی، از جمله سه کرسی از هفت کرسی کمیسیون مرکزی نظامی خالی مانده است. این وضعیت، روحیه‌ ارتش را آسیب زده و در میان مقامات نیز فضای ترس و تردید ایجاد کرده که در نهایت به رکود و ناتوانی سیستم می‌انجامد.

دیدگاه خوش‌بینانه: پاکسازی واقعی فساد

در برابر این دیدگاه، برخی ناظران برداشت متفاوتی دارند. به باور آنان، هدف نهایی شی پاک‌سازی واقعی ارتش از فساد است. اگر واقعاً پرونده‌های فساد با مبالغ کلان در میان باشد، شاید تصفیه‌ها پاسخی ضروری به فساد ساختاری در پروژه‌های کلیدی بوده‌اند. یک تحلیلگر می‌گوید: «با‌ توجه به اینکه شی تا این اندازه در انتصاب ژنرال‌ها حساسیت به خرج می‌دهد، برکناری آن‌ها احتمالاً به معنای تأیید فساد واقعاً شدید آن‌ها است.»

فساد در سیلوهای موشکی

گزارش سال ۲۰۲۴ پنتاگون درباره ارتش چین، اشاره می‌کند که برخی از برکناری‌ها احتمالاً به فساد در ساخت سیلوهای زیرزمینی موشک‌های بالستیک مربوط بوده است. این امر با توجه به نقش حیاتی این موشک‌ها در بازدارندگی هسته‌ای چین، بسیار تعجب‌آور است. با این حال، تحقیقات ضدفساد باعث شده تا ارتش نواقص این سیلوها را اصلاح کند و آمادگی عملیاتی خود را افزایش دهد. بر همین اساس، می‌توان گفت که پاکسازی‌ها شاید به افزایش کارآمدی نظامی و نهادی نیز منجر شوند.

چرخه تکراری فساد و قدرت

با وجود این، بسیاری از تحلیلگران چنین تفسیری را بیش از حد خوش‌باورانه می‌دانند. در سیستمی که قدرت تنها در دستان معدودی از افراد قرار دارد و شفافیت اندکی بر عملکرد مقامات وجود دارد، فرصت‌های فساد در عمل اجتناب‌ناپذیرند. بنابراین، چین احتمالاً در چرخه‌ای تکرارشونده از فساد، پاکسازی و ترس گرفتار شده است؛ چرخه‌ای که شاید هرگز پایانی نداشته باشد.

با این حال، کسانی که صعود چین را ارزیابی می‌کنند، باید به یک فرض نگران‌کننده نیز بیاندیشند؛ اینکه شاید پاکسازی‌ها، خود بخشی از سازوکار قدرت در چین شده باشند نه نشانه ضعف آن. یعنی ابزاری برای تداوم نظمی آهنین. در این صورت، هر موج جدید پاکسازی نه تنها باعث تخریب نمی‌شود، بلکه به تقویت نظام شی جین‌پینگ منجر خواهد شد.