دو سناریوی دشوار برای خودروسازان چینی در بازار ایران پس از فعال‌سازی مکانیسم ماشه

عوامل فشار بر حضور شرکت‌های چینی

دو اتفاق مهم در مهرماه، اتمسفر حضور چینی‌ها در بازار خودروی ایران را تغییر داد. این تحولات، که یکی جنبه حقوقی و دیگری جنبه افشای اطلاعاتی دارد، مسیرهای همکاری گذشته را عملاً غیرممکن ساخته است.

فعال‌سازی مکانیسم ماشه

اتفاق اول، فعال‌سازی رسمی مکانیسم ماشه از ششم مهرماه بود. این مکانیسم که بر پایه قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل تعریف شده، امکان احیای تمامی تحریم‌های پیشین شورای امنیت را فراهم می‌کند. برخلاف سال‌های اخیر که تحریم‌ها عمدتاً از سوی آمریکا اعمال می‌شد، این بار متولی آن شورای امنیت است. این شرایط جدید، توانایی چینی‌ها برای نادیده گرفتن برخی تحریم‌ها و مانور دادن در بازار ایران را محدود کرده است.

افشای مسیرهای دور زدن تحریم

اتفاق دوم، انتشار گزارشی بین‌المللی درباره نحوه دور زدن تحریم‌ها توسط چینی‌ها بود. در این گزارش، که با عنوان «خودروهای چینی در برابر مس ایرانی؛ چگونه تحریم‌ها تهاتر را احیا کردند» منتشر شد، جزئیات پیچیده‌ای از تجارت غیررسمی فاش شد:

• خودروسازان چینی، قطعات و فناوری خودرو را به یک شرکت واسطه در شهر آن‌چینگ می‌فروشند.
• این شرکت، خودروها را به‌صورت «نیمه‌مونتاژ» آماده کرده و به ایران صادر می‌کند.
• در مقابل، مقداری معادل از فلزات ایرانی (عمدتاً مس و روی خام یا کنسانتره) به چین ارسال می‌شود.
• یک شرکت چینی دیگر مسئول توزیع و فروش فلزات وارداتی ایران در بازار چین است.
• علاوه بر فلزات، محصولات کشاورزی مانند بادام هندی و پسته نیز در مقابل خودروها به چین داده می‌شود؛ به طوری که در سال‌های اخیر حدود دو میلیون دلار قطعات خودرو در ازای پسته ایرانی مبادله شده است.

انتشار این جزئیات در یک رسانه بین‌المللی، مسیرهای قبلی تجارت ایران و چین را بیش از پیش زیر ذره‌بین نهادهای تحریمی و نظارتی قرار داده است.

نشانه‌های اولیه تغییر رویکرد

در پی بازگشت تحریم‌های شورای امنیت و فعال شدن مکانیسم ماشه، ادامه فعالیت شرکت‌های چینی در ایران با ابهام و فشار بیشتری مواجه شده است. کارشناسان از بازنگری پکن در استراتژی حضورش در بازار خودروی ایران سخن می‌گویند.

توقف موقت ارسال محموله‌ها

فعالان این حوزه می‌گویند که برخی شرکت‌های چینی حاضر در ایران در هفته‌های اخیر ارسال محموله‌ها یا پروژه‌های مشترک را موقتاً متوقف کرده‌اند و در حال ارزیابی مسیرهای امن‌تر برای همکاری با طرف‌های ایرانی هستند. کمبود محسوس قطعات چینی در بازار داخلی نیز نشانه‌ای از همین روند است.

افزایش شدید قیمت لوازم یدکی

کمبود قطعه این روزها به شکل شدید در بازار لوازم یدکی خودروهای چینی دیده می‌شود. فروشندگان لوازم یدکی اعلام کرده‌اند که در یک ماه اخیر، قیمت لوازم یدکی چینی ۲۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافته است. این اولین نشانه ملموس از تغییرات در بازار است و گزارش‌ها حاکی از آن است که تأمین قطعه برای خودروسازان چینی فعال در ایران نیز سخت شده است.

دو سناریوی پیش روی پکن

با توجه به مشکلات جدید و تغییر رفتار شرکت‌های چینی، دو سناریوی اصلی برای ادامه حضور آن‌ها در بازار خودروی ایران مطرح است:

سناریوی اول: ماندن با تغییر شیوه

در این سناریو، خودروسازان چینی تصمیم می‌گیرند همچنان در بازار ایران باقی بمانند، اما شیوه حضور خود را تغییر دهند. این تغییر شامل استفاده گسترده‌تر از شرکت‌های واسطه در کشورهای منطقه مانند امارات، ازبکستان، قزاقستان و ترکیه خواهد بود. ایجاد شرکت‌های ثبت‌شده محلی با هویت مستقل، به چینی‌ها امکان می‌دهد در ظاهر از ایران فاصله بگیرند، درحالی‌که جریان کالا همچنان ادامه داشته باشد.

چین انگیزه‌های اقتصادی قوی برای ماندن در بازار ایران دارد. ایران بازاری بزرگ، با تقاضای بالا و رقبای اندک است. همچنین، بازار ایران به دلیل محدودیت واردات و تعرفه‌های بالا، محیطی نیمه‌انحصاری برای چینی‌ها فراهم کرده است.

با این حال، برخی خودروسازان چینی ادعا می‌کنند که ایران و کوبا کمتر از نیم درصد از درآمد سالانه آن‌ها را تشکیل می‌دهند، درحالی‌که بازار روسیه در سال ۲۰۲۳ بیش از ۲۵.۵ درصد از کل درآمد یکی از این خودروسازان را به خود اختصاص داده بود. با وجود این ادعاها، سود قابل‌توجهی که چینی‌ها در غیاب برندهای غربی کسب کرده‌اند، خروج از این بازار را دشوار می‌سازد.

سناریوی دوم: خروج تدریجی

در این سناریو، شرکت‌های بزرگ و بین‌المللی‌تر چینی ممکن است تصمیم بگیرند ریسک حضور در ایران را نپذیرند و مانند آنچه در سال ۹۷ رخ داد، بازار ایران را ترک کنند. گزارش‌های بین‌المللی هشدار داده‌اند که همکاری با ایران دیگر بی‌هزینه نیست و احتمال هدف قرار گرفتن مسیر فعالیت شرکت‌هایی که هم‌زمان در بازارهای آمریکا و اروپا فعالیت دارند، بالاست.

چینی‌ها اکنون در مرحله‌ای از توسعه صنعتی هستند که به دنبال بازارهای پرریسک نیستند و سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری در اروپا، آمریکا و آفریقا انجام داده‌اند. حضور در بازار ایران می‌تواند تهدیدی برای این مسیر جهانی باشد. در این چارچوب، خروج تدریجی ممکن است تصمیمی منطقی تلقی شود. احتمال دارد برندهای شناخته‌شده‌تر عقب‌نشینی کنند و جای آن‌ها را شرکت‌های کم‌نام‌تر یا واسطه‌ها بگیرند. البته، ترک بازار لزوماً به معنای قطع کامل ارتباط نیست و احتمال بازگشت در آینده از مسیرهای غیرمستقیم وجود دارد.

چالش‌های پیش رو و انفعال سیاستگذاران

هر دو سناریوی مطرح شده در یک نقطه اشتراک دارند: تغییر در شکل همکاری اجتناب‌ناپذیر است. ادامه مدل پیشین عملاً غیرممکن است و شرکت‌های چینی ناگزیر به بازطراحی ساختار همکاری هستند.

• چالش سناریوی اول (ماندن): هزینه مبادله افزایش می‌یابد و تأمین قطعات به مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تر وابسته می‌شود.
• چالش سناریوی دوم (خروج): بازار خودرو با کمبود فوری مواجه خواهد شد. خروج برندهای اصلی به معنای حذف یا کاهش شدید عرضه خودروهای مونتاژی است که بخش قابل‌توجهی از تقاضای مشتریان با درآمد متوسط رو به بالا را تشکیل می‌دهند و این امر باعث کاهش تنوع و حجم عرضه در بازار می‌شود.

با وجود نشانه‌های آشکاری که تغییر رویکرد چینی‌ها را نشان می‌دهد، هیچ برنامه مشخصی از طرف سیاستگذاران خودرویی در مورد این تغییرات احتمالی دیده نمی‌شود. به نظر می‌رسد تصمیم‌سازان حوزه خودرو باید به فکر تنوع‌بخشی به شیوه‌های تأمین باشند و راه واردات خودرو را بیش از پیش باز کنند تا در صورت خروج خودروسازان چینی، بازار خودرو با شوکی جدی مواجه نشود.