بحران آب مشهد؛ پروژه حیاتی هزار مسجد با چالش مالی و پیشرفت ۳۰ درصدی تونل

مشخصات و ابعاد پروژه انتقال آب هزار مسجد

پروژه انتقال آب هزار مسجد شامل ۲۶۱ کیلومتر خط انتقال در چهار قطعه اصلی است که آب را از سدهای ابیورد، قره‌تیکان و چهچه به تصفیه‌خانه شماره ۳ مشهد منتقل می‌کند. چهار سازه اصلی این طرح شامل سدهای مذکور و تصفیه‌خانه شماره سه مشهد پیش‌تر احداث شده‌اند و بخش باقی‌مانده، خط انتقال متصل‌کننده و تونل آب‌بر است.

جزئیات فنی تونل اصلی

• طول تونل: ۸.۵ کیلومتر، که آب را به تصفیه‌خانه شماره ۳ مشهد در فاصله ۴۳ کیلومتری منتقل می‌کند.
• قطر داخلی: ۳.۸ متر.
• ظرفیت انتقال: ۱۸ مترمکعب در ثانیه.
• روش حفاری: استفاده از دستگاه پیشرفته TBM (طول دستگاه ۱۸۰ متر) که هم‌زمان با حفاری، سگمنت‌گذاری و تزریق مواد پیرامونی را انجام می‌دهد.
• انتقال آب: جریان آب به‌صورت ثقلی به تصفیه‌خانه منتقل می‌شود.
• ایستگاه‌های پمپاژ: بخش‌های شمالی طرح از طریق ۱۱ ایستگاه پمپاژ هدایت خواهند شد.

پیشرفت فیزیکی و چالش‌های مالی

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی اعلام کرد که کل پروژه در مجموع حدود ۴.۵ درصد و تونل اصلی حدود ۳۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد. تاکنون بالغ بر ۳۰ همت (هزار میلیارد تومان) برای احداث سازه‌های اصلی هزینه شده و برای تکمیل پروژه حدود ۱۹ همت دیگر نیاز است.

وضعیت حفاری و زمان‌بندی

قرارداد حفاری تونل با مؤسسه فاطر، زیرمجموعه قرارگاه خاتم، به ارزش ۱.۳ همت منعقد شده و تاکنون حدود ۱۲۰۰ متر از ۸۵۰۰ متر حفاری شده است. در حال حاضر، پروژه با یک شیفت روزانه حدود ۱۰ تا ۱۲ متر حفاری پیش می‌رود که ماهانه معادل ۳۰۰ متر است.

در صورت تأمین و تزریق به‌موقع اعتبارات، ظرفیت حفاری می‌تواند به سه شیفت افزایش یابد و روزانه حدود ۲۰ تا ۲۵ متر حفاری انجام شود. در این حالت، حفاری تونل در یک سال آینده به پایان می‌رسد و پروژه تا شهریور ۱۴۰۵ به بهره‌برداری می‌رسد. در غیر این صورت، احتمال تأخیر تا آذر ۱۴۰۶ نیز وجود دارد.

کمبود منابع مالی و مطالبات پیمانکار

مهم‌ترین چالش فعلی طرح، کمبود منابع مالی است. اعتبار مصوب سال جاری تنها ۲۰۰ میلیارد تومان است، در حالی که پیمانکار پروژه (قرارگاه خاتم‌الانبیا) بیش از ۴۰۰ میلیارد تومان مطالبات دارد. با وجود این، مسئولان پروژه تأکید کردند که کار بدون توقف و با کیفیت بالا ادامه دارد.

• هزینه اجرای کامل طرح: حدود ۱۸ همت (برآورد اولیه).
• اعتبار مورد نیاز برای تکمیل: حدود ۱۹ همت.
• مطالبات پیمانکار: بیش از ۴۰۰ میلیارد تومان.

پیگیری اصلاح مدل تأمین اعتبار

طبق مصوبه ماده ۲۳، سهم تأمین اعتبار پروژه ۹۰ درصد از محل اعتبارات وزارت نیرو و شرکت‌های منطقه‌ای و ۱۰ درصد از منابع عمومی دولت تعیین شده بود. مسئولان استان و وزارت نیرو در حال پیگیری برای اصلاح این نسبت و افزایش سهم اعتبارات عمومی هستند.

• مدل فعلی (ماده ۲۳): ۹۰٪ وزارت نیرو و ۱۰٪ منابع عمومی دولت.
• مدل پیشنهادی: ۶۷٪ منابع عمومی دولت و ۳۳٪ منابع داخلی وزارت نیرو (برای لحاظ شدن در بودجه ۱۴۰۵).

تأخیر در اخذ مجوز ماده ۲۳ (شهریور ۱۴۰۲) که قرار بود پروژه در سال ۱۴۰۱ به بهره‌برداری برسد، یکی از عوامل عقب‌ماندگی طرح بوده است.

وضعیت بحرانی منابع آبی مشهد

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی وضعیت فعلی منابع آبی مشهد را یکی از نادرترین سال‌های خشکسالی توصیف کرد. سد دوستی در حال حاضر کمتر از ۴ درصد حجم دارد که مربوط به حجم مرده مخزن است. همچنین، سهم برداشت آب از ترکمنستان که سال گذشته حدود ۵۰ میلیون مترمکعب بود، امسال وجود ندارد.

برنامه‌ریزی شرکت بر اساس بدبینانه‌ترین حالت نشان می‌دهد که اگر شرایط به همین منوال پیش برود، مخزن سد دوستی تا آذرماه کاملاً از دست خواهد رفت و مخازن چهار سد اصلی مشهد نیز احتمالاً تا دی‌ماه تخلیه می‌شوند. در صورت عدم تکمیل به‌موقع پروژه هزار مسجد و طرح‌های اضطراری، تابستان آینده با بحران جدی کم‌آبی روبه‌رو خواهد شد.

طرح‌های اضطراری

از سال گذشته اجرای پروژه‌های اضطراری شامل حفاری چاه‌های جدید، برق‌رسانی، نصب پمپ و اتصال به شبکه آغاز شده تا بخشی از کمبود جبران شود. در صورت تأمین اعتبارات، این طرح‌ها تا پایان سال به بهره‌برداری می‌رسند.

بهینه‌سازی مسیر و مجوزهای زیست‌محیطی

مسیر تونل در مطالعات اولیه در ارتفاع بالاتری طراحی شده بود، اما با توجه به الزامات زیست‌محیطی مصوب سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، مسیر جدیدی انتخاب شد که از نظر فنی و زیست‌محیطی بهینه‌تر است. این بازطراحی منجر به حذف دو تا سه ایستگاه پمپاژ و کاهش هزینه‌ها شد. پروژه هزار مسجد مجوزهای زیست‌محیطی و پدافند غیرعامل خود را دریافت کرده است.