دیدار ترامپ و شی جین‌پینگ در سایه جنگ تجاری؛ پکن در برابر فشار آمریکا عقب‌نشینی نمی‌کند

تشدید تنش‌ها: از عناصر کمیاب تا تهدید تعرفه‌های ۱۰۰ درصدی

بالا گرفتن جنگ تجاری در هفته‌های اخیر، سایه سنگینی بر این دیدار انداخته است. اوایل ماه جاری، چین با استناد به ملاحظات امنیت ملی، محدودیت‌های گسترده‌ای بر صادرات عناصر کمیاب خاکی اعمال کرد. این مواد معدنی که چین تقریباً انحصار آن‌ها را در اختیار دارد، برای تولید بسیاری از فناوری‌های پیشرفته حیاتی هستند.

در واکنش به این اقدام، ترامپ اعلام کرد که از ماه نوامبر، تعرفه تمام کالاهای وارداتی از چین را صد درصد افزایش خواهد داد. با این حال، پس از این تهدیدات، هر دو کشور نشانه‌هایی از نرمش در مواضع خود نشان دادند و اعلام کردند که هنوز امکان مذاکره وجود دارد؛ هرچند همچنان یکدیگر را عامل اصلی بالا گرفتن تنش‌ها و آشفتگی بازار می‌دانند.

ترامپ وعده داده است که با چین درباره «تمام موضوعات»، از تعرفه‌ها گرفته تا عناصر کمیاب خاکی، به توافق برسد؛ اما به نظر می‌رسد اراده پکن را دست‌کم گرفته است، زیرا چین قاطعانه‌ترین واکنش را به جنگ جهانی تعرفه‌ای او نشان داده است.

بازی خطرناک: هیچ‌کس نمی‌خواهد اول عقب‌نشینی کند

کارشناسان معتقدند که دو طرف وارد یک بازی پرخطر شده‌اند که در آن هیچ‌کدام تمایلی به عقب‌نشینی اولیه ندارند. ون‌تی سونگ، کارشناس مسائل چین، می‌گوید: «به نظر می‌رسد هر دو طرف وارد بازی خطرناکی شده‌اند که هیچ‌کدام نمی‌خواهند اول عقب‌نشینی کنند.»

چونگ جا ایان، دانشیار علوم سیاسی، نیز هم‌نظر است و می‌گوید: «هر دو کشور گمان می‌کنند می‌توانند فشار بیشتری نسبت به دیگری تحمل کنند؛ شاید این هم بخشی از روند مذاکره باشد.»

هدف قرار دادن پایگاه حمایتی ترامپ: صنعت سویا

چین علاوه بر استفاده از اهرم عناصر کمیاب خاکی، صنعت سویا در آمریکا را نیز هدف قرار داده است؛ صنعتی که کشاورزان آن از ارکان اصلی پایگاه حمایتی ترامپ محسوب می‌شوند. اقدامات چین در این حوزه شامل موارد زیر است:

• در ماه سپتامبر، صادرات سویا از آمریکا به چین برای نخستین‌بار از نوامبر ۲۰۱۸ متوقف شد.
• واردات سویا از برزیل و آرژانتین به‌طور چشمگیری افزایش یافت.
• چین بزرگ‌ترین واردکننده سویا در جهان است و این محصول را عمدتاً برای خوراک دام مصرف می‌کند.

با وجود این اقدامات، صادرات چین در برابر تعرفه‌های آمریکا «بسیار مقاوم‌تر از حد انتظار» عمل کرده و در نتیجه، این کشور در ماه سپتامبر تنها ۰/۳ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست داده است.

اهرم‌های فشار متقابل و آسیب‌پذیری‌ها

اگرچه در حال حاضر چین ممکن است دست بالا را داشته باشد، اما اقدامات تلافی‌جویانه‌اش می‌تواند در بلندمدت موقعیتش را تضعیف کند، زیرا واردکنندگان آمریکایی با سرعت بیشتری به‌دنبال منابع و زنجیره‌های تأمین جایگزین خواهند رفت.

تغییر زنجیره‌های تأمین و خروج شرکت‌ها

شرکت‌های بزرگ آمریکایی در حال برنامه‌ریزی برای کاهش وابستگی خود به چین هستند. برای نمونه:

• اپل اعلام کرد قصد دارد بیشتر تولید آیفون‌های عرضه‌شده در آمریکا را از چین به هند منتقل کند.
• نایکی نیز اعلام کرد بخشی از خطوط تولید خود را از چین خارج خواهد کرد.

همچنین، کاهش ارزش یوآن در برابر ارزهای خارجی به‌جز دلار، صادرات چین را رقابتی‌تر کرده است. با این حال، صادرات همچنان موتور محرک اصلی رشد اقتصادی چین است و این کشور هنوز در تلاش است مصرف داخلی را تقویت کند و از رکود اخیر در بازار املاک عبور کند.

محدودیت‌های فناوری آمریکا

آمریکا می‌تواند با اعمال محدودیت‌های تجاری بیشتر، روند توسعه بخش فناوری چین را مختل کند. نسا مک‌دونا، استاد تجارت بین‌الملل، می‌گوید: «آمریکا می‌تواند با اعمال محدودیت‌های تجاری بیشتر، روند توسعه بخش فناوری چین را مختل کند.»

برای مثال، دولت آمریکا پیش‌تر فروش پیشرفته‌ترین تراشه‌های شرکت اِن‌ویدیا به چین را مسدود کرده است. اگرچه این محدودیت‌ها ممکن است روند پیشرفت چین را کند کنند، اما «نمی‌توانند آن را به‌طور کامل از حرکت بازدارند.»

پکن در جایگاه استاد: آمادگی برای دور دوم ترامپ

برخی تحلیل‌گران معتقدند که واکنش بازارهای مالی باعث شد ترامپ موضع خود را نرم‌تر کند؛ پس از پاسخ تند او به اقدام چین درباره عناصر کمیاب خاکی در ۱۰ اکتبر، بازار سهام آمریکا دو هزار میلیارد دلار از ارزش خود را از دست داد.

در مقابل، سیاست‌های چین در جنگ تجاری تقریباً از نوسانات بازار تأثیری نمی‌پذیرد. ساختار تصمیم‌گیری این کشور بسیار متمرکز است و شی جین‌پینگ از قاطع‌ترین رهبران چین در چند دهه اخیر به‌شمار می‌رود. حزب کمونیست چین کنترل شدیدی بر شرکت‌های دولتی دارد و این شرکت‌ها موظف‌اند در مسیر تعیین‌شده از سوی دولت مرکزی حرکت کنند.

رایان هس، پژوهشگر ارشد، می‌نویسد: «چین از جایگاه شاگرد به جایگاه استاد رسیده است.» او می‌گوید از زمانی که شی جین‌پینگ به قدرت رسیده، چین از رویکردی واکنشی و تدافعی به سیاستی فعال و فرصت‌طلبانه روی آورده است. این تغییر نتیجه افزایش قدرت نسبی چین و شتاب گرفتن برنامه شی برای تبدیل چین به کشوری «خوداتکا» در پی آغاز جنگ تجاری است.

این روند پکن را جسورتر کرده است تا از نفوذ خود بر زنجیره‌های تأمین، به‌ویژه در حوزه عناصر کمیاب خاکی، به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی استفاده کند.

خطر اشتباه در محاسبه رفتار ترامپ

با این حال، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند که پکن ممکن است در برآورد رفتار ترامپ دچار خطا شود و بیش از اندازه پیش‌روی کند. سون یون، پژوهشگر، می‌گوید: «چین به عادت تازه و خطرناکی دچار شده و اراده و توان واکنش آمریکا را دست‌کم می‌گیرد.»

پروفسور الیزابت لاروس معتقد است که رهبران چین شاید غرور و آسیب‌پذیری‌های ترامپ را درک کرده باشند، اما همچنان در معرض خطر اشتباه در محاسبه درباره او قرار دارند. او هشدار می‌دهد که رهبران چین باید نسبت به تصمیم‌گیری‌های گاه «غیرقابل پیش‌بینی» ترامپ و تمایل او به تأثیرپذیری از چند چهره بانفوذ در حلقه نزدیکش هوشیار باشند.

در نهایت، حتی اگر ترامپ و شی در نشست اپک به توافق برسند، بعید است بتوانند در آینده نزدیک اختلافات اساسی میان دو کشور را حل‌وفصل کنند.