اقتباس‌های سریالی؛ کاتالیزور فروش کتاب‌های ایرانی/ از «بامداد خمار» تا «سووشون»

تأثیر سریال «بامداد خمار» بر بازار نشر ایران

۱۴ سال پس از ماجرای انتشارات بنتام در نیویورک، پخش سریال «بامداد خمار»، دومین اثر نرگس آبیار، در ایران آغاز شد. آمار فروش کتاب فتانه حاج سیدجوادی از انتشارات البرز، نشان‌دهنده یک جهش قابل توجه است. از ابتدای سال ۱۴۰۴ و با انتشار خبر تولید این سریال، حدود ۲۲۰۸ جلد از کتاب چاپ شده است. همچنین، از اردیبهشت امسال تا ۲۳ مهر ماه، کتاب از چاپ ۸۴ به هشتادوهشتمین چاپ رسیده است و دور از انتظار نیست که به زودی چاپ نودم را نیز تجربه کند.

این تجدید چاپ‌های مکرر در شرایطی رخ می‌دهد که تیراژ بسیاری از کتاب‌ها در کشور روی عدد ۱۰۰ نسخه متوقف شده است. اینکه «بامداد خمار» به صورت میانگین هر دو ماه یک بار تجدید چاپ می‌شود، نشان می‌دهد که متن همچنان پتانسیل فروش دارد و سریال به عنوان یک کاتالیزور، فروش کتابی را که حدود ۳۰ سال از چاپ اولیه‌اش می‌گذرد، به شدت افزایش داده است. هر نوبت چاپ این کتاب حدود ۴۴۰ تا ۴۴۸ نسخه بوده است.

«سووشون»؛ تکرار موفقیت در یک بازه شش‌ماهه

این افزایش فروش تنها محدود به «بامداد خمار» نیست. رمان «سووشون» نیز تقریباً اتفاق مشابهی را تجربه کرد. انتشارات خوارزمی در بازه شش‌ماهه اردیبهشت تا مهر ماه ۱۴۰۴، چاپ کتاب را از ۳۵ به ۵۱ رساند. این آمار به معنای ۱۶ مرتبه تجدید چاپ با تیراژ حدود ۳۰۰ نسخه در یک بازه زمانی کوتاه است.

مقایسه آماری تجدید چاپ‌ها

استراتژی جهانی در مقابل رویکرد داخلی

با وجود شباهت در افزایش فروش، تفاوت جدی میان استراتژی انتشارات بنتام در نیویورک و انتشارات البرز و خوارزمی در ایران وجود دارد. انتشارات بنتام هم‌زمان با پخش فصل اول سریال «بازی تاج‌وتخت»، قرارداد نوشتن قسمت تازه رمان را با جورج آر. آر. مارتین منعقد کرد. این اقدام باعث می‌شد مخاطبی که جذب سریال شده بود، برای خواندن فصل‌های جدید کتاب که هنوز به تصویر کشیده نشده بودند، به سمت رمان‌های تازه جذب شود.

صرف اقتباس از یک کتاب برای اتصال پایدار نشر و رسانه‌های تصویری کافی نیست. مدیریت نشرها باید به پویایی لازم برسند تا بتوانند تغذیه رسانه‌های تصویری را در یک برنامه بلندمدت تأمین کنند.

اگر هم‌زمان با تولید سریال «بامداد خمار»، فصل دیگری از این کتاب نیز به چاپ می‌رسید و کارگردان نیز اعلام می‌کرد که قصد اقتباس از آن را دارد، قطعاً تیراژها از عدد ۴۰۰ نسخه فراتر می‌رفت. در حال حاضر، اگر نشر بدون برنامه بلندمدت منتظر بماند تا کارگردانی به طور تصادفی از اثری خوشش بیاید، اتصال میان رسانه‌های تصویری و حوزه کتاب در حد همین تنفس‌های مصنوعی و فصلی باقی خواهد ماند.

ضرورت گسترش دایره اقتباس و پویایی نشر

تمرکز عمده کارگردانان ایرانی بر اقتباس از رمان‌های بسیار پرفروش یا شاهکارهای ادبی، هرچند مثبت است، اما تنها قدم آغازین محسوب می‌شود. قدم بعدی، گسترده‌تر شدن دایره اقتباس از کتاب‌هاست. تمرکز صرف بر کتاب‌های ۳۰ سال پیش و قدیمی‌تر، باعث می‌شود که اقتباس به جای قرارگیری در یک فرایند ساختاریافته و سود دوطرفه، به یک اقدام فصلی تبدیل شود.

«سووشون» و «بامداد خمار» کتاب‌هایی بودند که حتی بدون اقتباس نیز میزان چاپ استاندارد سالانه خود را داشتند، اما اقتباس ناگهان بازی را تغییر داد و تیراژها را به شدت بالا برد. این روند نشان می‌دهد که نمایش خانگی قدم‌های قابل‌توجهی در حوزه اقتباس برمی‌دارد، هرچند نباید فراموش کرد که صرف پرداختن به رمان‌های عاشقانه، نمی‌تواند تحولی جدی در کل بازار نشر ایجاد کند و گستره وسیعی از مخاطبان را پای تولیدات سریالی بیاورد.

نکته مهم دیگر این است که اگر آثار نمایش خانگی بتوانند کیفیت قابل‌قبول‌تری برای عموم مخاطبان داشته باشند، تأثیر آن‌ها بر فروش کتاب‌ها بسیار فراتر از افزایش ۱۶ چاپ خواهد بود و بازی رسانه‌ای در ابعاد بزرگ‌تری رقم خواهد خورد.