عرضه خودروهای وارداتی در بورس کالا؛ راهکار شفافیت و کاهش دلالی در بازار

بازار خودروهای وارداتی ایران سال‌هاست که درگیر نوسانات شدید قیمتی و سیاست‌های دستوری ناکارآمد است. در تازه‌ترین اقدام برای ساماندهی این آشفته‌بازار، عرضه خودروهای وارداتی در بورس کالا مطرح شده است؛ راهکاری که به عقیده کارشناسان می‌تواند شفافیت را افزایش داده و دست دلالان را کوتاه کند.

یونس حیدری، کارشناس بازار سرمایه، در تحلیل خود از طرح عرضه خودرو در بورس کالا، ضمن اشاره به مزایا و چالش‌های آن، معتقد است که این اقدام می‌تواند شفافیت قیمت‌ها را افزایش داده و از دلالی‌های بی‌رویه بکاهد. با این حال، او تأکید دارد که موفقیت این طرح نیازمند حمایت‌های لازم از تولیدکنندگان و واردکنندگان، تسهیل فرآیندهای وارداتی و رفع مشکلات زیرساختی است.

تحلیل کارشناس از عرضه خودرو در بورس کالا

برای بررسی وضعیت بازار خودروهای وارداتی، باید از دو منظر مصرف‌کننده و شرکت‌های واردکننده به موضوع نگریست:

بازار از منظر مصرف‌کننده: سیستم لاتاری

از دیدگاه مصرف‌کننده، سیستم فعلی ثبت‌نام خودرو بیشتر به نوعی "لاتاری" شباهت دارد. این فرآیند به عده‌ای خاص امکان می‌دهد تا خودروها را با قیمت پایین‌تر ثبت‌نام کنند، در حالی که مصرف‌کنندگان واقعی به دلیل پیچیدگی‌ها نمی‌توانند به راحتی خرید کنند. در نتیجه، این افراد ناچارند خودرو را با قیمتی بسیار بالاتر از نرخ واقعی در بازار آزاد خریداری کنند، زیرا برندگان این «لاتاری» یا حواله را پیش از تحویل می‌فروشند یا خودرو را با قیمت‌های بالا عرضه می‌کنند.

چالش‌های شرکت‌های واردکننده

شرکت‌های واردکننده نیز با چالش‌های جدی مواجه هستند. عدم وجود قرارداد مستقیم خودروسازان خارجی با شرکت‌های ایرانی، پیچیدگی‌های فراوانی در تأمین خودرو از کشورهای همسایه یا دیگر نقاط جهان ایجاد کرده است. علاوه بر این، مشکلات تأمین ارز از سیستم بانک مرکزی و نرخ‌های ناپایدار ارز، فرآیند واردات را به یک فرآیند پیچیده و پرهزینه تبدیل کرده است. تمام این مسائل باعث می‌شود که هزینه‌های اضافی واسطه‌گری و دلالی به قیمت تمام‌شده خودرو افزوده شود و در نهایت، این وضعیت به ضرر مصرف‌کنندگان نهایی و عامل اصلی عدم تعادل در بازار خودروهای وارداتی است.

سود دلالان و زیان مصرف‌کننده نهایی

سیستم کنونی واردات خودرو قطعاً به نفع مصرف‌کننده نهایی نیست. دلالان از این شرایط به‌طور گسترده‌ای سوءاستفاده می‌کنند. بسیاری از افرادی که در فرآیند ثبت‌نام شرکت کرده‌اند، خودرو را به‌صورت وکالتی یا از طریق فروش به دلالان با قیمت‌های پایین‌تر واگذار می‌کنند. این دلالان نیز خودروها را به قیمت‌های بسیار بالاتر از نرخ واقعی به مصرف‌کنندگان می‌فروشند و از شرایط نابسامان بازار بهره‌برداری می‌کنند.

نکته حائز اهمیت این است که در این چرخه، هیچ‌گونه مالیات و حقوق دولتی به دلالان تعلق نمی‌گیرد، در حالی که اگر خودروها به‌طور مستقیم توسط شرکت‌ها وارد و عرضه شوند، علاوه بر مالیات‌های مستقیم، مالیات بر سود عملکرد نیز از شرکت‌ها دریافت خواهد شد. این امر نه تنها به شفافیت اقتصادی کمک می‌کند، بلکه برای تأمین درآمدهای دولت و تقویت اقتصاد ملی نیز مفید است.

در شرایط کنونی، این عدم شفافیت و حضور دلالان در فرآیند خرید و فروش خودرو، باعث ایجاد اختلال در بازار و فشار بر مصرف‌کنندگان نهایی می‌شود.

تأثیر بورس کالا بر قیمت‌ها و شفافیت

در حال حاضر، فاصله قیمتی میان قیمت خودروهای وارداتی در بازار آزاد و قیمت نمایندگی بسیار زیاد است. عرضه خودروها از طریق بورس کالا می‌تواند این فاصله قیمتی را کاهش داده و قیمت‌ها را تعدیل کند.

تنظیم قیمت بر اساس عرضه و تقاضا

اگر اجازه داده شود که تمام خودروهای وارداتی از طریق بورس کالا به فروش برسند، قیمت‌ها می‌توانند بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضا تنظیم شوند. این فرآیند نه‌تنها شفافیت را افزایش می‌دهد، بلکه امکان دسترسی مصرف‌کنندگان به قیمت‌های منصفانه‌تر را فراهم می‌کند و از فشار اقتصادی وارد بر آن‌ها می‌کاهد. این سیستم در بسیاری از کشورهای دیگر کارایی خود را ثابت کرده و نیازی به ابداع مجدد نیست.

تجربه موفق عرضه در بورس کالا در سال ۱۴۰۱

اگرچه عرضه خودروهای وارداتی در بورس اولین تجربه است، اما در سال ۱۴۰۱ شاهد عرضه خودروهای داخلی در بورس کالا بودیم که به تدریج بازار را به سمت تعادل برد. با این حال، شورای رقابت در آن زمان وارد ماجرا شد و سیاست‌های دستوری قیمت‌گذاری را ادامه داد. این سیاست‌ها نه تنها به رشد صنعت خودرو کمک نکرد، بلکه به شکل‌گیری مشکلات جدیدی در بازار منجر شد که همچنان حل نشده باقی مانده است.

گام مثبت شورای رقابت و مسیر اصلاح

ادامه سیستم معیوب فعلی به دلیل عدم وجود اراده برای تغییر است، هرچند هیچ‌کدام از طرف‌های درگیر (مصرف‌کنندگان، خودروسازان، واردکنندگان و دولت) از این وضعیت راضی نیستند. با این حال، اخیراً شورای رقابت تصمیم گرفت که خودروهای وارداتی را از قیمت‌گذاری دستوری خارج کند، که یک گام مثبت به سمت اصلاح بازار محسوب می‌شود.

وقتی خودرو مشمول قیمت‌گذاری دستوری نباشد، می‌تواند طبق قانون ماده ۳۶ توسعه بازارها و برنامه هفتم، در بورس کالا به فروش رسد. این تغییر می‌تواند:

• به تعادل و شفافیت در بازار خودرو کمک کند.
• موجب شفافیت بیشتر قیمت‌ها شود.
• از شکل‌گیری دلالی‌ها و بازارهای سیاه جلوگیری کند.
• به تولیدکنندگان و واردکنندگان اجازه دهد در فضای رقابتی سالم‌تر فعالیت کنند.

در نهایت، این تحول می‌تواند به نفع تمامی ذی‌نفعان باشد و به رفع مشکلات ساختاری و فساد موجود در بازار خودرو کمک کند.