بحران تأمین مواد اولیه دارویی: نیاز ۵۰۰ تنی به تریاک و درخواست‌های وزارت بهداشت برای کشت خشخاش

تأثیر کاهش کشفیات بر زنجیره تأمین دارو

تریاک خام، ماده اولیه تولید داروهایی نظیر متادون، مرفین، و پتیدین است. این داروها نه تنها برای تسکین دردهای شدید به کار می‌روند، بلکه در درمان وابستگی به مواد نیز حیاتی هستند. با ادامه روند فعلی کاهش کشفیات، زنجیره تأمین این داروها دچار اختلال شده و بیماران نیازمند، از جمله بیماران صعب‌العلاج و سرطانی، دچار آسیب جدی خواهند شد.

دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اذعان به اینکه داروهای مخدر فقط برای معتادان نیستند و بیماران نیازمند داروهای مسکن قوی هستند، اظهار داشته است: «نمی‌توانیم تأمین داروی حیاتی را به واردات نامطمئن یا کشفیات ناپایدار بسپاریم.»

نیاز حیاتی به تریاک در صنعت داروسازی

داروهای مخدر گروهی از داروها هستند که برای تسکین درد و التهابات تجویز می‌شوند. برخی از شناخته‌شده‌ترین این داروها عبارتند از:

• مسکن‌های قوی: کدئین، مرفین، هیدروکدون، هیدرومورفون، مپریدین، پتیدین، ترامادول، اکسی‌کدون.
• داروهای درمان وابستگی: متادون، بوپرونورفین.

این داروها به اشکال قرص، ویال تزریقی یا شربت مصرف می‌شوند و نقش حیاتی در تسکین بیماران دارند.

راهکارهای قانونی و عملی برای حل بحران

در شرایط کنونی، تنها دو راهکار اصلی برای تأمین ماده موثره کارخانه‌های داروسازی مطرح است:

1. صدور مجوز برای کشت قانونی خشخاش جهت مصارف دارویی.
2. فراهم کردن امکان واردات مواد اولیه از منابع بین‌المللی معتبر.

سابقه قانونی و تاریخی کشت خشخاش در ایران

ایران از هشت دهه قبل و با امضای پروتکل ۱۹۵۳، در گروه هفت کشور مجاز به کشت خشخاش برای صنعت دارو بوده است. در دهه ۱۳۵۰ نیز خشخاش برای مصارف دارویی در داخل کشور کشت می‌شد، اما پس از سال ۱۳۵۷، کشت آن با مصوبه شورای انقلاب ممنوع شد و ایران داوطلبانه از حق قانونی خود صرف‌نظر کرد.

از نظر قانونی، طبق ماده ۴۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت خشخاش برای مصارف پزشکی و دارویی با درخواست وزارت بهداشت، تحت نظر وزارت جهاد کشاورزی و با نظارت ستاد مبارزه با مواد مخدر، مجاز است.

درخواست رسمی وزارت بهداشت

وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو بر اساس ماده ۴۱ قانون، از سال ۱۴۰۲ رسماً دو بار درخواست کشت گونهٔ «سومنیفرم اولیفرا» را به ستاد مبارزه با مواد مخدر ارائه کرده‌اند. هدف از این درخواست، تأمین پایدار مواد اولیه داروهای حیاتی مانند مورفین، کدئین و سایر مسکن‌های قوی بوده است، اما تاکنون نتیجه عملی حاصل نشده است.

نیاز سالانه و چالش‌های پیش رو

بر اساس اطلاعات منابع آگاه، سالانه حداقل ۵۰۰ تن تریاک خالص برای تولید داروهای مخدر در کشور موردنیاز است. کاهش مستمر کشفیات قاچاق در سال‌های اخیر، خطر کمبود این داروها را به شدت افزایش داده است.

مقایسه کشت داخلی و واردات

کارشناسان معتقدند که واردات، به دلیل محدودیت منابع جهانی و قیمت تمام‌شده چندین برابری، راهکار مناسبی نیست. در مقابل، کشت داخلی به عنوان یک راهبرد بلندمدت، تأمین پایدار را فراهم کرده و وابستگی به منابع خارجی را کاهش می‌دهد. با این حال، کشت خشخاش فرآیندی طولانی و زمان‌بر است و نیازمند همسویی چند نهاد متفاوت است که ممکن است باعث تأخیر شود.

تضمین‌های نظارتی برای کشت کنترل‌شده

برای جلوگیری از سوءاستفاده یا قاچاق، کشت قانونی باید تحت نظارت تدابیر امنیتی و پروتکل‌های بین‌المللی INCB انجام شود. نهادهای متولی و ناظر عبارتند از:

• وزارت جهاد کشاورزی: مدیریت کشت.
• ستاد مبارزه با مواد مخدر (با همکاری پلیس): نظارت امنیتی.
• سازمان غذا و دارو: نظارت فنی بر محصول، تحویل به شرکت‌های مجاز، ردیابی زنجیره تأمین، کنترل واردات و صادرات، و گزارش‌دهی به نهاد بین‌المللی.

همچنین، کارشناسان تأکید دارند گونه‌ای که قرار است کشت شود، قابلیت تیغ زدن و استفاده عمومی را ندارد و فرآوری آن تنها از طریق صنعتی و در راکتورهای اختصاصی امکان‌پذیر است.