شتر، راهبرد خودکفایی گوشت قرمز ایران؛ کاهش ۵۰ درصدی جمعیت و خطر انقراض دوکوهانه

توسعه پرورش شتر؛ راهبرد کلیدی ایران برای خودکفایی گوشت قرمز

گوشت قرمز به عنوان یکی از اقلام پروتئینی اصلی در سبد غذایی خانوارهای ایرانی، عمدتاً شامل گوشت گوسفندی، گاو و گوساله است. با این حال، خشکسالی‌های پی در پی، کمبود منابع آبی و علوفه و مشکلات اقتصادی، تولید داخلی این محصول را کاهش داده است؛ به طوری که در حال حاضر حدود ۱۰ درصد از نیاز بازار از طریق واردات تأمین می‌شود. دولت با هدف کاهش وابستگی و پرهیز از هزینه‌های بالای واردات، برنامه خودکفایی در تولید گوشت قرمز را در دستور کار قرار داده است.

تحقق این هدف نیازمند بهره‌گیری از تمام ظرفیت‌های موجود در دام سبک و سنگین است. در این میان، توسعه پرورش شتر می‌تواند نقشی حیاتی در مسیر کاهش وابستگی به واردات و تقویت تولیدات داخلی ایفا کند. شتر به عنوان یک منبع پروتئینی مقاوم و با ارزش غذایی بالا، می‌تواند فشار مصرف را از روی گوشت گوسفند و گاو برداشته و سهم پروتئینی خانواده‌ها در استان‌های جنوبی و مرکزی را افزایش دهد.

کاهش نگران‌کننده جمعیت شتر و جایگاه جهانی ایران

برخلاف روند جهانی که جمعیت شتر در ۲۰ سال گذشته از ۲۷ میلیون نفر به ۴۷ میلیون نفر افزایش یافته است، آمارها در ایران نشان‌دهنده یک کاهش شدید است. جمعیت شتر ایران در همین بازه زمانی از حدود ۵۰۰ هزار نفر به ۲۳۴ هزار نفر رسیده که حاکی از کاهشی بیش از ۵۰ درصدی است. این کاهش، ایران را در رتبه هشتم آسیا و رتبه بیستم جهان از نظر جمعیت شتر قرار داده است.

در حالی که در گذشته شتر عمدتاً برای سواری و حمل بار استفاده می‌شد، با توسعه شهرنشینی این کاربردها منسوخ شده است. اهمیت این دام در امنیت غذایی تا جایی است که سال ۲۰۲۴ میلادی توسط کمیسیون اجتماعی و اقتصادی ملل متحد، «سال جهانی شتر» نام‌گذاری شد تا توجه جهانی به نقش آن در مقابله با چالش‌های اقلیمی و کمبود منابع آب جلب شود.

توزیع جغرافیایی جمعیت شتر در کشور

بیشترین تمرکز جمعیت شتر در استان‌های کویری و بیابانی کشور قرار دارد. سالانه حدود ۵ هزار تن گوشت شتر در بازار داخلی عرضه می‌شود، اما آمار دقیقی از تولید شیر در دسترس نیست و عرضه آن کمتر از ۱ درصد کل تولید عنوان شده است.

زنگ خطر انقراض شتر دوکوهانه

مرتضی بیطرف ثانی، دانشیار مرکز تحقیقات کشاورزی یزد، با اشاره به کاهش سالانه حدود یک درصدی جمعیت شتر در ایران طی ۶۰ سال گذشته، تأکید کرد که این کاهش به ویژه در گونه شتر دوکوهانه محسوس بوده و خطر انقراض این گونه را به دنبال دارد. وی افزود: «بیشتر جمعیت شتر ایران که بین ۱۵۰ تا ۲۲۰ هزار نفر متغیر است، از گونه‌های تک‌کوهانه هستند، زیرا شتر دوکوهانه به دلیل کم‌توجهی در معرض خطر انقراض قرار گرفته است.»

شترهای ایران عمدتاً شامل دو گونه تک‌کوهانه و دوکوهانه هستند. بیش از ۹۵ درصد شترهای جهان را تک‌کوهانه‌ها تشکیل می‌دهند. نژادهای بومی ایران شامل ترکمنی، بلوچی، بندری، کلکوئی، مهابادی، دشتی، زاهدانی و یزدی هستند که از نظر کاربری، شترهای ترکمن بیشتر شیری و شترهای مناطق کویر مرکزی و شرقی گوشتی-پشمی هستند.

راهکارهای علمی و فنی برای توسعه پایدار

توسعه صنعت شترداری نیازمند تقویت زیرساخت‌های علمی و فنی است. یکی از چالش‌های اساسی در این حوزه، واردات و صادرات غیررسمی شتر است که مشکلات ژنتیکی و نژادی ایجاد کرده و نیازمند نظارت بیشتر است.

اصلاح نژاد با فناوری‌های نوین

اصلاح نژاد شتر به دلیل سیستم پرورش مرتعی در ایران همواره با چالش‌هایی همراه بوده است. در همین راستا، سامانه کاربردی «ساربانیار» توسط محققین یزدی و با همکاری موسسه تحقیقات علوم دامی کشور راه‌اندازی شده است. این سامانه با هدف ثبت مشخصات و صدور شناسنامه الکترونیکی برای شترها، به بهبود برنامه‌های اصلاح نژاد کمک شایانی می‌کند.

در یزد، اولین مطالعات پویش کل ژنومی شتر انجام شده و به مارکرهای ژنومی مرتبط با صفات مهم اقتصادی دست یافته‌ایم که منجر به تولید کیت انتخاب ژنومی شده است. برای سرعت بخشیدن به روند اصلاح نژاد، ترکیبی از انتخاب فنوتیپی و ژنومی می‌تواند مؤثر باشد.

همچنین، نادر اسدزاده، معاون پژوهش موسسه تحقیقات علوم دامی کشور، تأکید کرد که تقویت زیرساخت‌های علمی و پژوهشی، حمایت از پرورش‌دهندگان و اصلاح نژاد با کمک فناوری‌های نوین، از مهم‌ترین راهکارهای توسعه این صنعت است که به ثبات بازار گوشت قرمز و ارتقای امنیت غذایی کمک می‌کند.

پتانسیل‌های اکولوژیک و برنامه‌های ملی

با توجه به اینکه بیش از ۲۰ درصد از مساحت اراضی کشور را بیابان تشکیل می‌دهد، پرورش شتر به دلیل توانایی مقاومت بالا در برابر کم‌آبی و خشکسالی، یک راهکار پایدار و اقتصادی برای تأمین پروتئین مورد نیاز کشور است. شتر یک دام چندمنظوره است که می‌توان از محصولات آن در تولید مواد غذایی، دارویی و بهداشتی استفاده کرد.

راهبرد اصلی توسعه شترداری در حال حاضر، حفظ وضعیت موجود و توسعه شترداری شیری است. برای توسعه کمی، توجه به مقوله مرتع، ممیزی مراتع بلامعارض و توسعه اکولوژیک شتر بر اساس ظرفیت مراتع، یک راهبرد اساسی محسوب می‌شود. همچنین، پیش از توسعه مزارع صنعتی، پیگیری جدی مقوله بازاریابی، برندسازی، بسته‌بندی و فرآوری محصولات شتر ضروری است.

تدوین شناسنامه ملی نژادهای بومی تا سال ۱۴۰۶

موسسه تحقیقات علوم دامی کشور، برنامه ملی حفاظت و ثبت منابع ژنتیکی دامی را در دستور کار دارد. تمرکز این برنامه بر موارد زیر است:

• ثبت ملی نژادهای بومی و حفاظت از ذخایر ژنتیکی.
• بهبود صفات اقتصادی تولیدی، تولیدمثلی و افزایش ماندگاری دام‌ها.
• استفاده از تجزیه و تحلیل‌های مبتنی بر «اومیکس» (Omics) و هوش مصنوعی در صفات مهم اقتصادی.

بر اساس این برنامه، شناسنامه‌های ملی برای نژادهای بومی از جمله شتر که در معرض خطر انقراض است، تا سال ۱۴۰۶ تدوین خواهد شد. همچنین، پیشنهاد ثبت پرورش شتر ایران در نظام میراث کشاورزی جهانی جیاس (GIAHS) نیز مطرح شده است.