هشدار کارشناسان درباره بحران سنگ‌آهن و فولاد: قیمت‌گذاری، مالکیت و کمبود خوراک

چالش‌های اقتصاد معدن و ساختار قیمت‌گذاری

کارشناسان و مدیران ارشد صنعت سنگ‌آهن و فولاد کشور در یک نشست تخصصی، نسبت به پیامدهای عدم اصلاح ساختار قیمت‌گذاری و تداوم روش‌های سنتی استخراج هشدار دادند و تاکید کردند که این رویکردها، مسیر سرمایه‌گذاری را محدود و تعادل زنجیره تولید را مختل کرده است.

سعید عسکرزاده، دبیر انجمن سنگ‌آهن ایران، با اشاره به روند جهانی صنعت فولاد، اظهار داشت که به‌نظر می‌رسد در سال‌های آینده، بحران جدی در حوزه سنگ‌آهن نخواهیم داشت؛ چراکه روند جهانی نشان می‌دهد از سال ۲۰۳۵، نیاز به سنگ‌آهن به‌طور جدی کاهش یافته و بازیافت فولاد و استفاده از قراضه جایگزین مواد اولیه معدنی خواهد شد.

او تاکید کرد که از آن‌جا که ایران در زنجیره جهانی فولاد حضور فعال ندارد و واردات اقتصادی سنگ‌آهن به دلیل اختلاف قیمت فاحش با نرخ‌های خارجی ممکن نیست، باید بر تأمین داخلی تمرکز شود. موضوع کلیدی در این میان، اقتصاد معدن است. عامل اصلی در امکان بهره‌برداری حداکثری از ذخایر، اصلاح ساختار قیمتی است که تعیین می‌کند تا چه سطحی از یک ماده معدنی اقتصادی بوده و از چه سطحی به بعد باطله به حساب می‌آید.

عسکرزاده افزود: ادعای مطرح‌شده مبنی بر اینکه تا ۱۵ سال آینده با بحران سنگ‌آهن روبه‌رو خواهیم شد و ذخایر کشور رو به پایان است، برداشت درستی نیست. در گذشته عیارهای پایین‌تر باطله محسوب می‌شدند، اما امروزه تنها به دلیل افزایش قیمت، همان باطله‌ها تبدیل به ذخیره قابل‌استخراج شده‌اند. با این حال، در وضعیت فعلی اقتصاد معدن، مسیر جذابی برای سرمایه‌گذاری وجود ندارد و حتی تداوم فعالیت مجموعه‌های فعال نیز با تردید همراه است.

ضرورت تحول در رویکرد تولید و عمق استخراج

پایان ذخایر با رویکرد کنونی

سیدمحمد رضوی مهرآبادی، مدیرعامل شرکت معدنی و صنعتی فولاد شرق خراسان، بیان کرد که ادعای پایان ذخایر سنگ‌آهن کشور در ۱۵ الی ۲۰ سال آینده، مبتنی بر شرایط فعلی و تداوم رویکرد کنونی تولید است. او تأکید کرد که ادامه مسیر فعلی که متکی بر استخراج متمرکز سنگ‌آهن از طبیعت است، نهایتاً ما را به نقطه پایان می‌رساند و باید رویکرد تولید را متحول و روش‌های سنتی را از دستور کار خارج کرد.

برای عبور از این چالش، موضوعات زیر برای آینده صنعت فولاد ایران ضروری است:

• استفاده از قراضه
• بهره‌گیری از سنگ هماتیت
• بازیابی باطله‌ها
• دانش‌بنیان‌ کردن فرآیند تولید

رضوی مهرآبادی با اشاره به شاخص عمق حفاری، توضیح داد که میانگین عمق حفاری در ایران حدود یک‌چهارم میانگین جهانی است؛ به این معنی که عمده معادن کشور همچنان با روش استخراج روباز فعالیت می‌کنند و هنوز به فناوری استخراج در اعماق نرسیده‌ایم.

کمبود خوراک برای برنامه تولید

برای تحقق برنامه تولید ۵۵ میلیون تن فولاد، دست‌کم به ۱۶۰ میلیون تن سنگ‌آهن نیاز است، اما در وضعیت فعلی تنها حدود نیمی از این مقدار در اختیار است. از سوی دیگر، بخش قابل‌توجهی از مواد معدنی فرآوری‌شده نیز صادر می‌شود. اگرچه صادرات سنگ‌آهن خام ممنوع است، اما کنسانتره، گندله و آهن‌اسفنجی همچنان از کشور خارج می‌شوند و حدود ۲۰ درصد از گندله تولیدی به صادرات اختصاص می‌یابد که این مساله کمبود داخلی را تشدید می‌کند.

تغییر توازن زنجیره و نقش معدن‌کاران در فولادسازی

برخلاف تصور رایج که فولادسازان به سمت تملک معدن حرکت می‌کنند، امروز بخش قابل‌توجهی از معدن‌کاران، فولادساز شده‌اند. به عنوان نمونه، سه معدن بزرگ کشور (چادرملو، گل‌گهر و گوهرزمین) همگی وارد حوزه فولادسازی شده‌اند. این وضعیت، علاوه بر تغییر توازن زنجیره، سبب شده فولادسازی به جای تمرکز بر توسعه عمودی، در جهت تملک معادن کوچک‌مقیاس حرکت کند؛ اقدامی که نه به بهبود سرمایه‌گذاری منجر می‌شود و نه به کارآمدی تخصیص منابع.

پیچیدگی زنجیره بالادست نیازمند مدیریت برنامه‌ریزی‌شده است. اکنون با مازاد تولید گندله روبه‌رو هستیم، اما مجوزهای متعددی برای تولید آهن‌اسفنجی صادر شده که در آینده نزدیک کمبود گندله را محتمل می‌سازد. این آشفتگی در صدور مجوزها و نبود برنامه‌ریزی کلان، کل زنجیره را در معرض ناهماهنگی قرار داده است.

راهکارهای توسعه: قراضه، معادن زیرزمینی و فراسرزمینی

افزایش سهم قراضه

امین صفری، مدیرعامل شرکت آهن و فولاد ارفع، با اشاره به توسعه تدریجی ظرفیت تولید فولاد در ایران طی ۳۰ تا ۳۵ سال گذشته، گفت که محصولات مصرف‌شده به‌تدریج در حال ورود به چرخه قراضه هستند. این بدان معناست که حجم قراضه در کشور به‌طور طبیعی افزایش می‌یابد و فولادسازان ناگزیرند در افق‌های ۵، ۱۰ و ۲۰ ساله، برنامه‌ریزی دقیقی برای افزایش سهم قراضه در ترکیب خوراک و فناوری تولید خود داشته باشند.

توسعه معادن زیرزمینی و نقش ایمیدرو

صفری به عقب‌ماندگی در توسعه معادن زیرزمینی بزرگ‌مقیاس اشاره کرد. با وجود آنکه حدود ۱۰ سال پیش اکتشافات اولیه در استان یزد و برخی نقاط دیگر، وجود ذخایر قابل‌ملاحظه را نشان داد، اما اقدام جدی برای تکمیل اکتشافات و بهره‌برداری انجام نشد. دلیل اصلی این عقب‌ماندگی، نبود مرجع تصمیم‌گیری واحد در زنجیره فولاد است.

او یادآور شد که استخراج زیرزمینی در مقیاس بزرگ از دهه ۱۸۷۰ در جهان رواج داشته، اما در ایران هنوز مقاومت جدی نسبت به این شیوه وجود دارد. سازمان توسعه و نوسازی معادن (ایمیدرو) مسئولیت مستقیم دارد که به‌صورت جدی وارد توسعه معادن زیرزمینی بزرگ‌مقیاس شود، به‌ویژه آنکه بخش قابل‌توجهی از محدوده‌های معدنی مناسب در اختیار این سازمان است.

فرصت‌های فراسرزمینی

صفری با اشاره به معادن فراسرزمینی، بیان کرد که کشورهایی با ذخایر مناسب سنگ‌آهن که امکان تعامل با ایران دارند، وجود دارند و می‌توان در قالب مدل‌های مشخص در این کشورها سرمایه‌گذاری کرد.

نمونه موفق این رویکرد در زنجیره آلومینیوم قابل مشاهده است؛ حدود ۲۵ سال پیش، ایمیدرو با وجود نبود ثبات سیاسی در گینه، قرارداد معدن بوکسیت را منعقد کرد و امروز با وجود تمام چالش‌ها، این معدن همچنان در اختیار ایران است.

مشکل اصلی در سرمایه‌گذاری خارجی، فقدان چارچوب‌های حقوقی، حمایتی و مقررات لازم است؛ شرایطی که باعث می‌شود بخش خصوصی، ریسک سرمایه‌گذاری را به تنهایی بر دوش بکشد. کشورهای شمالی همچون قزاقستان و ارمنستان نیز جزو شرکایی هستند که از لحاظ سیاسی رابطه مطلوبی با ایران دارند، اما دولت هیچ زیرساخت و بستر اجرایی مشخصی برای فعالیت شرکت‌های ایرانی در این حوزه فراهم نکرده است.

سند راهبردی و ناهماهنگی‌های دولتی

چهار مسیر کلیدی توسعه

سعید عسکرزاده با اشاره به تدوین سند راهبردی جامع برای بخش معدن، تاکید کرد که مسیر توسعه معدن فقط چهار راه دارد:

1. توسعه اکتشافات
2. فرآوری باطله‌ها
3. معدن‌کاری فراسرزمینی
4. معدن‌کاری عمیق

او با انتقاد از انگ «خام‌فروشی» که سال‌ها به معدن‌کاران زده شده، تصریح کرد که واقعیت آن است که حتی یک دلار از پول‌های نفتی و پتروشیمی وارد بخش معدن و صنایع معدنی نشده و همه سرمایه‌گذاری‌های این حوزه (از کنسانتره‌سازی تا گندله‌سازی) از محل همین صادرات انجام شده است. این سرمایه‌گذاری‌ها موجب شد ظرفیت صنایع معدنی امروز از ظرفیت فولادسازی فراتر رود و ما اکنون ناچار به صادرات مازاد تولید هستیم.

عسکرزاده پیشنهاد داد که دولت می‌توانست برای ایجاد تعادل اقتصادی، به جای ورود فعالان معدنی به حلقه‌های پایین‌دستی زنجیره، مدل سهامداری مشترک را پیشنهاد دهد تا گسست اقتصادی کاهش یابد. او واگذاری پراکنده ذوب‌آهن اصفهان را نمونه‌ای از این ناهماهنگی دانست که اکنون سنگ‌آهن و ذوب‌آهن در دو مجموعه متفاوت قرار گرفته‌اند و قادر به همکاری موثر نیستند.

او همچنین به چالش‌های نهاده‌های تولید (گاز، برق، زمین، سرمایه) اشاره کرد و گفت: در حالی‌که برای واردات ماشین‌آلات معدنکاری با مشکل روبه‌رو هستیم، سخن از افزایش حقوق دولتی تا ۵۵ هزار میلیارد تومان به میان می‌آید.

سیاست‌های ارزی و صادرات

دبیر انجمن سنگ‌آهن ایران توضیح داد که ساختار تصمیم‌گیری کشور همچنان با معدن بیگانه است. رویکرد سیاستگذاران به‌جای تسهیل صادرات، به‌سمت واردات متمایل شده و سازوکار بازگشت ارز به‌گونه‌ای طراحی شده که فولادساز مجبور است ارز را با نرخ تحمیلی عرضه کند. این سیستم نه‌تنها انگیزه صادرات را تضعیف می‌کند، بلکه به واردکننده امتیاز بیشتری می‌دهد و بار زیان به تولیدکننده منتقل می‌شود.

رضوی مهرآبادی با مقایسه وضعیت با افغانستان که سرمایه‌گذار اجازه صادرات سنگ خام ندارد، تاکید کرد که در ایران سیاستی اشتباه در پیش گرفته شده است؛ سنگ خام صادر می‌شود و به جای ایجاد صنایع پایین‌دستی، از منابع کشور بهره‌برداری می‌کنیم. راهکار حل این چالش، ایجاد کنسرسیوم‌هایی میان معدن‌داران و فولادسازان است تا توسعه تکنولوژی، اشتغال و ارزآوری را با هم پیش ببرند.

آشفتگی در ظرفیت‌سازی و قیمت‌گذاری

امین صفری در ادامه نشست، به نبود تعریف واحد برای «ماده خام» و تعریف طرح‌هایی که توجیه اقتصادی ندارند، اشاره کرد. او هشدار داد که امروز حدود ۵۵ میلیون تن ظرفیت آهن اسفنجی داریم و بیش از ۴۰ میلیون تن ظرفیت جدید در حال ایجاد است؛ یعنی در آینده به مرز ۱۰۵ میلیون تن می‌رسیم. اما این ظرفیت نیازمند خوراک داخلی است و نتیجه آن فعالیت زنجیره‌ای است که با ۴۰ تا ۵۰ درصد ظرفیت بدون برق و گاز کافی فعال خواهد بود.

او با اشاره به موضوع قیمت‌گذاری گفت: سال گذشته قیمت شمش فولاد حدود ۲۹ تا ۳۰ میلیون تومان بود و امروز نزدیک ۳۲ میلیون تومان است؛ یعنی حدود ۵ درصد رشد. اما در همین بازه، قیمت گاز ۱۵۰ درصد و برق آزاد نزدیک سه برابر افزایش یافته است. این امر حاشیه سود فولادی‌ها را کاهش داده است.

صفری تاکید کرد که به سطوح تصمیم‌گیری، داده‌های غیرواقعی ارائه می‌شود که منجر به تصور نادرست مقامات و تصمیماتی می‌شود که بنگاه را زیان‌ده می‌کند. او لزوم برقراری سازوکار رسمی شناور ارزی در کل زنجیره را ضروری دانست و افزود که باید نهادی مشخص برای تصمیم‌گیری در این صنعت تعیین شود، چرا که «ستاد فولاد» تاکنون خروجی ملموسی نداشته است.