گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس: بازار تاکسی آنلاین تهران انحصار چندجانبه است؛ ۴ پیشنهاد برای تنظیم‌گری

اوج‌گیری نارضایتی و چالش‌های کیفیت خدمات

سفر با تاکسی‌های آنلاین به یکی از ارکان اصلی جابه‌جایی در کلان‌شهرها تبدیل شده است، اما با گذشت زمان، افت کیفیت سرویس‌دهی گلایه‌های متعددی را به دنبال داشته است. دلایل اصلی نارضایتی شهروندان شامل موارد زیر است:

• امنیت ناکافی: عدم پایش دقیق رانندگان توسط پلتفرم‌ها.
• کیفیت خودرو: پایین بودن کیفیت و ایمنی وسایل نقلیه.
• زمان انتظار: افزایش زمان معطلی برای پذیرش سفر، به ویژه در ساعات اوج ترافیک.
• رفتار رانندگان: گزارش‌هایی مبنی بر رفتار نامناسب برخی از رانندگان.

محدودیت‌های جدید و نقض حقوق شهروندی

اخیراً پلتفرم‌های تاکسی برخط با ایجاد محدودیتی جدید، نارضایتی‌ها را تشدید کردند؛ این محدودیت شامل حذف نوجوانان زیر ۱۸ سال از جابه‌جایی بدون حضور یک همراه بزرگسال بود. این تصمیم که ظاهراً با هدف ارتقای ایمنی اتخاذ شده، به نوعی «اخراج» بخشی از جامعه از یک مُد حمل‌ونقل عمومی محسوب می‌شود و می‌تواند به حقوق شهروندی خدشه وارد کند. منتقدان معتقدند که پلتفرم‌ها به جای تامین امنیت از سمت عرضه (افزایش نظارت بر خودرو و راننده)، سمت تقاضا (مسافر) را محدود کرده‌اند.

سهم قابل توجه در جابه‌جایی روزانه تهران

اهمیت چالش‌های تاکسیرانی آنلاین با توجه به سهم بالای آن‌ها در جابه‌جایی روزانه مسافران دوچندان می‌شود. در شهر تهران، روزانه حدود ۲۰ میلیون سفر انجام می‌شود. آمار سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد که متوسط روزانه سفرهای انجام شده با پلتفرم‌های تاکسی برخط حدود یک میلیون و ۷۶۰ هزار مورد بوده که معادل ۹ درصد کل سفرهای روزانه است. این سهم با سهم اتوبوس (۹ درصد) و مترو (۱۰ درصد) قابل مقایسه است.

تشخیص انحصار چندجانبه: بازار نه رقابتی، نه انحصاری

استمرار استفاده شهروندان از خدمات تاکسی آنلاین، علی‌رغم نارضایتی، این شائبه را ایجاد کرده که بازار این پلتفرم‌ها انحصاری است. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش خود با عنوان «چارچوب بهینه تنظیم‌گری اقتصادی در بازار خدمات تاکسیرانی برخط»، بازار را مورد بررسی قرار داده است.

بازیگران اصلی بازار و ماهیت خدمات

بازار تاکسی برخط دارای سه بازیگر اصلی و مستقل است: مسافران، رانندگان و پلتفرم‌های تاکسی برخط. رانندگان رابطه استخدامی با پلتفرم‌ها ندارند و در واقع از پلتفرم‌ها خدمت «جورسازی مسافر» را دریافت کرده و به مسافران خدمت «جابه‌جایی» را ارائه می‌دهند. پلتفرم‌ها نیز خدمت «جورسازی» را به دو بازیگر دیگر ارائه می‌کنند.

بر اساس آزمون انحصارگر فرضی، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که بازار تاکسی‌های آنلاین نه رقابتی و نه انحصاری مطلق، بلکه دارای وضعیت انحصار چندجانبه‌گرا (اولیگوپولی) است.

در کلان‌شهرها، تنها جایگزین کافی برای یک تاکسیرانی آنلاین، تاکسیرانی آنلاین دیگر است. روش‌های سنتی مانند تاکسی بی‌سیم یا آژانس‌های محلی به دلیل عدم گستردگی شبکه و تغییرات فناوری، دیگر رقیب جدی محسوب نمی‌شوند. در حال حاضر، دو پلتفرم اصلی بخش عمده بازار تهران را در اختیار دارند؛ به طوری که در سال ۱۴۰۲، یکی از پلتفرم‌ها ۵۶ درصد و دیگری ۴۴ درصد از سفرهای روزانه (۱.۷۶۵ میلیون مورد) را به خود اختصاص داده‌اند.

ضرورت انحصار چندجانبه و اثرات خارجی شبکه

داشتن انحصار چندجانبه برای موفقیت تاکسیرانی برخط یک ضرورت شناخته می‌شود. هرچه یک پلتفرم راننده و مسافر بیشتری در نقاط مختلف شهر داشته باشد، شبکه کارآتری ایجاد می‌کند و احتمال جورسازی افزایش می‌یابد. این پدیده که به آن «اثرهای خارجی شبکه» گفته می‌شود، سبب می‌شود ارزش شبکه برای کاربران افزایش یابد و ساختن شبکه‌ای مشابه برای پلتفرم‌های متعدد دشوار باشد. این وضعیت در سطح جهانی نیز مشاهده می‌شود؛ برای مثال، در آمریکا دو پلتفرم اوبر و لیفت همواره بیش از ۹۵ درصد بازار را در اختیار داشته‌اند.

تنظیم‌گری اقتصادی: نظارت آری، قیمت‌گذاری دستوری خیر

گزارش مرکز پژوهش‌ها با تأیید انحصار چندجانبه، نظارت سیاستگذار بر نحوه ارائه خدمات را برای جلوگیری از تضییع حقوق شهروندان و رانندگان ضروری می‌داند. با این حال، تأکید شده است که قیمت‌گذاری دستوری بهای سفر، شیوه مناسبی برای نظارت نیست.

چرا قیمت‌گذاری دستوری توصیه نمی‌شود؟

در بازارهای انحصاری یا انحصار چندجانبه، به دلیل وجود «قدرت بازاری»، احتمال شکست بازار و اقداماتی نظیر تبانی، افزایش قیمت و کاهش کیفیت وجود دارد. با این حال، قیمت‌گذاری دستوری به دلیل نیاز به داده‌های متعدد که سیاستگذار به آن‌ها دسترسی ندارد و همچنین متفاوت بودن نرخ به صرفه سفر برای هر راننده و مسافر، می‌تواند تبعات منفی به مراتب بیشتری نسبت به اشکالات بازار انحصاری داشته باشد.

چهار اقدام پیشنهادی برای بازار دو جانبه تهران

برای جلوگیری از شکست بازار و آسیب دیدن رفاه شهروندان در بازار تاکسی آنلاین تهران که دارای وضعیت انحصار دوجانبه است، چهار اقدام کلیدی پیشنهاد شده است:

1. نظارت بر الگوی قیمت‌گذاری: سیاستگذار به الگوی قیمت‌گذاری دسترسی یافته، آن را استانداردسازی کرده و به شکل دوره‌ای و موردی بر آن نظارت کند تا از تحمیل قیمت بالا به مسافران جلوگیری شود.
2. توسعه حمل‌ونقل عمومی: کاهش بار ترافیکی از طریق توسعه حمل‌ونقل عمومی، که به طور مستقیم هزینه سفر با تاکسی آنلاین را کاهش می‌دهد.
3. امکان فعالیت همزمان رانندگان: ایجاد سازوکاری که رانندگان بتوانند به طور همزمان در هر دو پلتفرم اصلی فعالیت کنند تا امکان افزایش غیرمنطقی حق کمیسیون از پلتفرم‌ها سلب شود.
4. ثبت همزمان تقاضای سفر: ایجاد سازوکاری که مسافران بتوانند تقاضای سفر خود را در تمامی پلتفرم‌های آنلاین ثبت کرده و با مشاهده هزینه در هر یک، گزینه مناسب‌تر را انتخاب کنند.