احیای موفق گورخر ایرانی در پارک ملی کویر؛ افزایش زادآوری و کمبود شدید نیرو

وضعیت گورخر ایرانی: از انقراض تا احیا در پارک ملی کویر

گورخر ایرانی که در سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴ میلادی) در پارک ملی کویر منقرض شده بود، اکنون بار دیگر به این زیستگاه بازگشته است. این پارک که بزرگترین پارک ملی خشکی ایران محسوب می‌شود، علاوه بر گورخر، میزبان علف‌خوارانی چون جبیر، کل و بز، و قوچ و میش است و در گذشته محل زندگی گوشت‌خوارانی نظیر پلنگ و یوزپلنگ نیز بوده است.

آمار حیاتی پارک ملی کویر

• جمعیت کنونی گورخر: حدود ۵۰ راس (۲۰ راس منتقل‌شده و ۳۰ راس متولدشده).
• جمعیت جبیر: حدود ۸۰۰ راس (از ۴۰۰۰ راس در کل کشور).
• جمعیت کل و بز: حدود ۷۰۰ راس.
• جمعیت قوچ و میش: حدود ۵۰۰ راس.

رئیس پارک ملی کویر گرمسار تاکید می‌کند که این مکان فاقد هرگونه معارض، مستثنیات یا جاده عبوری است و بیشترین تعداد جبیر در سطح کشور در آن زندگی می‌کند. همچنین، به دلیل وضعیت مناسب پوشش گیاهی، هیچ‌گونه علوفه‌ای به‌صورت دستی برای علف‌خواران توزیع نمی‌شود.

پروژه احیای گورخر: انتقال و رهاسازی موفق

پروژه معرفی مجدد گورخر ایرانی به پارک ملی کویر در دهه ۸۰ شمسی مطرح شد و در نهایت در مهرماه ۱۳۹۷ با انتقال ۱۰ راس گور از توران آغاز گردید که تنها پنج راس (دو ماده بالغ و سه کُرّه) زنده ماندند. پس از یک دوره چالش‌برانگیز از جمله فرار گورخرها و بازگرداندن آن‌ها، در مرحله بعد چهار راس گور از یزد منتقل شد که یک راس نر در میان آن‌ها بود.

تکثیر در اسارت با ۹ راس گور آغاز شد و تا سال ۱۳۹۹ تعداد گورخرها به ۱۶ راس رسید. پس از رهاسازی موفقیت‌آمیز این گروه در طبیعت، ۱۲ راس گورخر دیگر که سال‌ها در کرمان نگهداری می‌شدند، به پارک ملی کویر منتقل شدند.

موفقیت چشمگیر در زادآوری طبیعی

نرخ زادآوری موفق گورخرها در شرایط اسارت ۲۵ درصد بود، اما پس از رهاسازی در طبیعت، از هر پنج زایمان، چهار راس موفق بوده است. این نشان می‌دهد که گورها به‌راحتی توانسته‌اند خود را با شرایط جدید تطبیق دهند.

در سال جاری، ۱۰ راس زایمان ثبت شد که ۹ راس آن موفقیت‌آمیز بود. این آمار نشان می‌دهد که جمعیت گورخرها از خطر انقراض منطقه‌ای خارج شده است.

چالش‌های مدیریتی و زیرساخت‌های حیاتی

حفاظت از این گونه‌ها نیازمند زیرساخت‌های قوی و نیروی انسانی کافی است. تأمین آب یکی از مهم‌ترین اقدامات در این منطقه کویری است.

تامین آب حیات وحش

آب مورد نیاز حیات وحش از طریق ذخیره‌سازی در فصول سرد و استفاده در فصول گرم تأمین می‌شود. این ذخیره‌سازی شامل یک منبع بتنی ۷۰ هزار لیتری و تانکرهای پلی‌اتیلن با ظرفیت ۳۰ هزار لیتر است. پارک ملی کویر دارای چشمه‌های دائمی نیز هست، اما دبی اکثر آن‌ها بسیار کم است. محیط‌بانان به‌طور روزانه منابع آبی را کنترل می‌کنند و به‌طور متوسط هر هفته ۹۰ دهنه آبشخور پارک لایروبی می‌شود.

بحران نیروی انسانی

بزرگترین چالش پارک ملی کویر، کمبود شدید نیروی انسانی است. چارت سازمانی پارک حدود ۶۳ نفر تعریف شده، اما نیروی موجود تنها ۱۱ نفر است. این کمبود باعث شده است که یکی از دو پاسگاه محیط‌بانی تعطیل و دیگری نیمه‌فعال باشد. رئیس پارک ملی کویر تأکید می‌کند که حفاظت دو مؤلفه اصلی دارد: پوشش گیاهی و آب و دیگری نیرو.

برنامه‌های آینده: حفظ ژنتیک و سودای بازگشت یوزپلنگ

برای جلوگیری از درون‌آمیزی و حفظ ضریب ژنتیکی گورخرها، برنامه آتی پارک انتقال سالیانه چند راس گورخر، ترجیحاً نر، از زیستگاه‌های زادآور دیگر است. در حال حاضر، وضعیت ژنتیک گورهای پارک ملی کویر در حال بررسی است، اگرچه تفاوت ژنتیکی بین گورهای یزد، توران و کویر (که همگی از توران منتقل شده‌اند) وجود ندارد، اما ژن گورهای قطرویه متفاوت است.

همچنین، با توجه به اینکه یوزپلنگ از سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴ میلادی) در پارک ملی کویر منقرض شده است و این پارک هیچ معارضی ندارد، پیشنهاد انتقال مجدد یوزپلنگ به سازمان حفاظت محیط زیست ارائه شده است. مسئولان پارک امیدوارند با برنامه‌ریزی سازمان، این گونه نیز به زیستگاه خود بازگردد.