زنگ خطر برای طلای سرخ ایران؛ دلایل کاهش تولید زعفران و راهکارهای نجات

عقب‌ماندگی در بهره‌وری و نیاز به اصلاحات کلان

با وجود افزایش سطح زیرکشت زعفران در کشور، ایران همچنان در بهره‌وری محصول در هر هکتار با میانگین جهانی فاصله زیادی دارد. در حالی که کشورهای پیشرو از هر هکتار حدود ۱۰ کیلوگرم محصول برداشت می‌کنند، عملکرد مزارع ایرانی بسیار پایین‌تر است. این عقب‌ماندگی نشان می‌دهد که اصلاحات جزئی کافی نیست و نیازمند حمایت همه‌جانبه وزارت جهاد کشاورزی و همکاری مراکز علمی و دانشگاهی است.

موانع فنی و ضعف زیرساخت‌های کشت

عوامل متعددی در کاهش عملکرد زعفران ریشه دارند که عمدتاً به ضعف‌های فنی در مراحل کاشت و نگهداری بازمی‌گردند:

• تراکم پایین کاشت و پیازهای نامناسب: استفاده از پیازهای ریز و تراکم کم کاشت، از مهم‌ترین موانع افزایش تولید است. کاشت ۱۰ تا ۱۵ تن پیاز درشت در هر هکتار می‌تواند عملکرد را تا دو برابر افزایش دهد، اما کشاورزان به دلیل هزینه‌های بالا نیازمند حمایت مالی برای تأمین این پیازها هستند.
• فقر شدید ماده آلی خاک: در بیشتر مناطق زعفران‌خیز خراسان، میزان ماده آلی خاک کمتر از نیم درصد است، در حالی که این رقم در اروپا بیش از ۵ درصد گزارش شده است. افزایش ماده آلی خاک ارتباط مستقیمی با بهبود عملکرد زعفران دارد.
• تغذیه نادرست و کمبود عناصر ریزمغذی: کمبود آب، تغذیه نادرست گیاه و عدم استفاده از عناصر ریزمغذی حیاتی مانند منگنز، منیزیم، مس و بور از دیگر دلایل کاهش عملکرد است. تصور رایج مبنی بر کم‌توقع بودن زعفران و کفایت کود دامی، اشتباه است و آزمایش خاک و مصرف متعادل عناصر میکرو ضروری است.

چالش‌های اقلیمی و گسترش آفات

تغییرات اقلیمی، شامل افزایش دما و کاهش بارندگی، تأثیرات مخربی بر کشت زعفران گذاشته است. این تغییرات سبب شده تا مزارع زعفران از مناطق جنوبی خراسان مانند قائنات و بیرجند به سمت مناطق شمالی‌تر و خنک‌تر همچون تربت‌حیدریه، نیشابور، شیروان و بجنورد مهاجرت کنند.

تغییرات اقلیمی همچنین موجب گسترش آفات و بیماری‌های جدید در مزارع زعفران می‌شود که نیازمند پژوهش و کنترل جدی است.

ضعف مکانیزاسیون و بحران صادرات ارگانیک

ایران در حوزه بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و مکانیزاسیون زعفران پیشرفت چندانی نداشته است. برداشت گل و فرآوری آن همچنان به صورت دستی انجام می‌شود و دستگاه‌های موجود کارآمدی لازم را ندارند.

مشکلات صادرات و باقی‌مانده سموم

در زمینه تولید زعفران ارگانیک، با وجود استانداردهای جهانی، تعداد مزارع دارای گواهی بسیار اندک است. متأسفانه، بخش قابل توجهی از محموله‌های صادراتی به دلیل باقی‌ماندن سموم شیمیایی برگشت می‌خورند. برای برون‌رفت از این وضعیت، ایجاد یک سازمان تخصصی زعفران در وزارت جهاد کشاورزی می‌تواند راهکاری مناسب باشد.

راهکارهای نوین و ضرورت ترویج فناوری

تحقیقات اخیر در زمینه فناوری‌های زعفران، از جمله استفاده از نانوذرات و هورمون‌های گیاهی برای تحریک رشد و بهبود عملکرد، نتایج امیدوارکننده‌ای داشته است. با این حال، این فناوری‌ها هنوز در سطح مزارع کشاورزان به‌کار گرفته نشده‌اند و نیازمند آموزش و ترویج گسترده در میان بهره‌برداران هستند.