گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس: بازار تاکسی آنلاین تهران انحصار چندجانبه است

اوج‌گیری نارضایتی شهروندان از خدمات برخط

سفر با تاکسی‌های آنلاین به یکی از روش‌های اصلی جابه‌جایی در کلان‌شهرها تبدیل شده است، اما افت کیفیت خدمات به مرور زمان، گلایه‌های متعددی را به همراه داشته است. دلایل اصلی نارضایتی شهروندان شامل موارد زیر است:

• عدم امنیت کافی: به دلیل نبود پایش دقیق رانندگان.
• کیفیت پایین خودرو: و ایمنی ناکافی وسایل نقلیه.
• افزایش زمان معطلی: به‌ویژه در ساعات اوج ترافیک صبحگاهی و پایان شب.
• رفتار نامناسب: برخی از رانندگان.

علاوه بر این موارد، برخی شهروندان معتقدند که با توجه به عیوب یاد شده، رقم پرداختی برای سفر با این پلتفرم‌ها مطلوب و متناسب با کیفیت ارائه شده نیست.

محدودیت‌های جدید و نقض حقوق شهروندی

طی هفته‌های گذشته، پلتفرم‌های تاکسی برخط با ایجاد محدودیتی دیگر، نارضایتی‌ها را تشدید کردند. این محدودیت شامل حذف نوجوانان زیر ۱۸ سال از جابه‌جایی بدون حضور یک همراه بزرگسال بود. این تصمیم که ظاهراً برای ارتقای ایمنی اتخاذ شده، عملاً به نوعی اخراج بخشی از جامعه از یکی از مُدهای حمل‌ونقل عمومی محسوب می‌شود و می‌تواند به حقوق شهروندی آنها خدشه وارد کند. پلتفرم‌ها به جای تامین امنیت از سمت عرضه (افزایش نظارت بر خودرو و راننده)، سمت تقاضا (مسافر) را محدود کرده‌اند.

سهم تاکسی آنلاین در جابه‌جایی شهری تهران

بررسی سهم این پلتفرم‌ها در جابه‌جایی روزانه مسافران، اهمیت چالش‌های موجود را دوچندان می‌کند. در شهر تهران روزانه حدود ۲۰ میلیون سفر انجام می‌شود. آمار سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد که متوسط روزانه سفرهای انجام شده با پلتفرم‌های تاکسی برخط حدود یک میلیون و ۷۶۰ هزار مورد بوده که معادل ۹ درصد کل سفرهای روزانه است. این سهم در مقایسه با سهم ۹ درصدی اتوبوس و ۱۰ درصدی مترو، قابل توجه است. استمرار استفاده شهروندان از این خدمات، علی‌رغم نارضایتی، شائبه انحصاری بودن بازار را تقویت می‌کند.

تحلیل مرکز پژوهش‌ها: انحصار چندجانبه از ضرورت تا کنترل

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با انجام آزمون انحصارگر فرضی، نتیجه می‌گیرد که بازار تاکسی‌های آنلاین در کشور و شهر تهران نه رقابتی و نه انحصاری، بلکه در وضعیت انحصار چندجانبه‌گرا قرار دارد. در این بازار سه بازیگر اصلی حضور دارند: مسافران، رانندگان و پلتفرم‌های تاکسی برخط.

خدمت «جورسازی مسافر و راننده» که توسط تاکسیرانی آنلاین ارائه می‌شود، تنها یک جایگزین با درجه جانشینی کافی دارد: تاکسیرانی آنلاین دیگر. روش‌های قدیمی مانند تاکسیرانی بی‌سیم یا آژانس‌های محلی به دلیل عدم گستردگی شبکه و دسترسی راحت‌تر، دیگر رقیب جدی برای پلتفرم‌های برخط محسوب نمی‌شوند.

در حال حاضر، دو پلتفرم اصلی بخش عمده بازار سفر با تاکسی آنلاین در شهر تهران را در اختیار دارند. بر اساس داده‌های سال ۱۴۰۲، از متوسط روزانه ۱ میلیون و ۷۶۵ هزار سفر، ۵۶ درصد مربوط به یکی از پلتفرم‌ها و ۴۴ درصد مربوط به پلتفرم دیگر بوده است. این توزیع، وضعیت انحصار چندجانبه را تأیید می‌کند.

داشتن انحصار چندجانبه تا حدی ضرورت موفقیت تاکسیرانی برخط شناخته می‌شود. این امر به دلیل «اثرهای خارجی شبکه» است؛ هرچه تعداد مسافران و رانندگان در یک شبکه بیشتر باشد، احتمال جورسازی افزایش یافته و ارزش آن شبکه برای کاربران بالاتر می‌رود. ساختن چنین شبکه کارآیی دشوار است و امکان حضور تعداد زیادی پلتفرم با شبکه گسترده وجود ندارد.

وضعیت انحصار چندجانبه در سطح جهانی نیز مشاهده می‌شود. برای مثال، در ایالات متحده آمریکا، دو پلتفرم اوبر و لیفت بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ همواره بیش از ۹۵ درصد از بازار را در اختیار داشته‌اند.

راهکار تنظیم‌گری: نظارت به جای قیمت‌گذاری دستوری

تأیید انحصار چندجانبه در بازار تاکسی آنلاین، نظارت سیاستگذار بر چگونگی ارائه خدمات را برای جلوگیری از ضایع شدن حقوق شهروندان و رانندگان ضروری می‌سازد. با این حال، گزارش مرکز پژوهش‌ها تأکید می‌کند که قیمت‌گذاری دستوری بهای سفر در این مُد حمل‌ونقلی، شیوه مناسبی برای نظارت نیست.

در بازاری با انحصار چندجانبه، به دلیل وجود «قدرت بازاری»، احتمال شکست بازار وجود دارد. پلتفرم‌ها امکان تبانی، افزایش قیمت و کاهش کیفیت را داشته و همچنین رقابت مخرب برای جلوگیری از موفقیت پلتفرم‌های جدید محتمل است. اگرچه ورود سیاستگذار برای حفظ کیفیت و تعیین قیمت منطقی ضروری است، اما قیمت‌گذاری دستوری به دلیل عدم دسترسی سیاستگذار به داده‌های متعدد و تفاوت نرخ به صرفه برای هر راننده و مسافر، می‌تواند تبعات منفی بیشتری نسبت به اشکالات بازار انحصاری به دنبال داشته باشد.

چهار پیشنهاد کلیدی برای جلوگیری از شکست بازار

برای جلوگیری از شکست بازار و آسیب دیدن رفاه شهروندان در بازار تاکسی آنلاین تهران که دارای وضعیت انحصار دوجانبه است، چهار اقدام زیر پیشنهاد می‌شود:

1. نظارت بر الگوی قیمت‌گذاری: دسترسی سیاستگذار به الگوی قیمت‌گذاری، استانداردسازی آن و نظارت دوره‌ای و موردی برای جلوگیری از تحمیل قیمت بالا به مسافران، به جای قیمت‌گذاری دستوری.
2. توسعه حمل‌ونقل عمومی: کاهش بار ترافیکی با تکیه بر توسعه حمل‌ونقل عمومی، که مستقیماً هزینه سفر با تاکسی آنلاین را کاهش می‌دهد.
3. امکان کار همزمان رانندگان: ایجاد سازوکاری که رانندگان بتوانند به شکل همزمان در هر دو پلتفرم کار کنند تا پلتفرم‌ها امکان افزایش غیرمنطقی حق کمیسیون را نداشته باشند.
4. ثبت تقاضای سفر در تمامی پلتفرم‌ها: ایجاد سازوکاری که مسافران بتوانند هر تقاضای سفر را در تمامی پلتفرم‌های آنلاین ثبت کرده و با رویت هزینه سفر در هر یک، گزینه مناسب‌تر را انتخاب کنند.