رئیس بهزیستی: کنترل نوجوانان در فضای مجازی پایدار نیست؛ راهکار، توانمندسازی است

تأکید رئیس بهزیستی بر تربیت دیجیتال و مسئولیت اجتماعی

سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در کارگاه «مراقبت از نوجوانان در فضای مجازی» که با حضور کارشناسان و تسهیلگران ۱۱ استان برگزار شد، بر اهمیت حیاتی تربیت دیجیتال و مسئولیت اجتماعی در مواجهه با نسل جدید تأکید کرد. وی این کارگاه را هدف‌گرفته موضوعی آینده‌ساز و محوری برای جامعه دانست.

شناخت نسل جدید: آمارها و ویژگی‌ها

حسینی با اشاره به اهمیت شناخت عمیق نسل جدید، تصریح کرد که نوجوانان امروز نسلی هستند که هویت، روابط و شیوه یادگیری‌شان در فضای مجازی شکل گرفته است. این نسل از نظر شیوه زیستن و فهمیدن با هیچ نسل پیش از خود قابل مقایسه نیست.

داده‌های جهانی و داخلی

مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد که بیش از ۹۰ درصد نوجوانان جهان روزانه بیش از سه ساعت در فضای دیجیتال فعال هستند. در ایران نیز، طبق داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس (سال ۱۴۰۲)، بیش از ۸۵ درصد نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله دست‌کم در یک شبکه اجتماعی عضویت دارند.

ویژگی‌های متمایز نسل نوجوان

نوجوانان دهه‌های ۸۰ و ۹۰ شمسی در زمره نسل Z و آغاز نسل‌های آلفا و بتا قرار می‌گیرند؛ نسلی که در محیطی دیجیتال، جهانی و متصل رشد کرده است. بر اساس پژوهش‌های داخلی و بین‌المللی، این نسل دارای ویژگی‌های متمایزی است:

• شبکه‌ای بودن ارتباطات: اتکا به شبکه‌های اجتماعی برای تعاملات.
• فردگرایی مثبت: تأکید بر هویت و استقلال فردی.
• سرعت در یادگیری و تغییر: توانایی بالا در جذب سریع اطلاعات.
• جامعه‌پذیری معکوس: مشاهده پدیده آموزش والدین توسط فرزندان.
• جست‌وجوی مرجع هویتی جدید: تلاش برای تعریف هویت در فضای دیجیتال.

رئیس سازمان بهزیستی افزود: این نسل بیش از هر نسل دیگری در معرض خشونت‌های رسانه‌ای، اضطراب جهانی و اخبار ناامیدکننده قرار دارد، اما در عین حال، نسلی خلاق، هوشمند و فرصت‌ساز است.

طبقه‌بندی نسل‌ها از منظر علوم اجتماعی

در علوم اجتماعی، واژه نسل صرفاً به فاصله سنی اشاره ندارد، بلکه به تجربه مشترک تاریخی یا تکنولوژیک بازمی‌گردد. بشر در قرن اخیر شاهد هفت نسل عمده بوده است:

• نسل بزرگ (The Greatest Generation)
• نسل خاموش (The Silent Generation)
• نسل انفجار جمعیت (Baby Boomers)
• نسل X
• نسل Y (Millennials)
• نسل Z
• نسل‌های نوظهور آلفا و بتا

چالش تربیت در عصر ذهنی و متاورس

حسینی با اشاره به تحولات فناوری، جهان کنونی را در حال عبور از عصر دیجیتال به «عصر ذهنی» (Mental Age) دانست که در آن واقعیت و مجاز درهم‌تنیده‌اند. وی تأکید کرد که ما وارد عصر متاورس شده‌ایم؛ جایی که مرز میان «منِ واقعی» و «منِ دیجیتال» به‌تدریج محو می‌شود.

در این شرایط، نوجوانان در جامعه‌ای شبکه‌ای و لحظه‌ای زندگی می‌کنند که سیال، کوتاه‌مدت، متکثر و فاقد ساختارهای ثابت است. یادگیری در این دنیا دیگر خطی نیست، بلکه موزاییکی است؛ ترکیبی از تجربه، تصویر، صدا و تعامل آنی. ما با نسلی روبه‌رو هستیم که نه فقط خواننده متن، بلکه سازنده محتوا است.

راهکار مؤثر: توانمندسازی به جای محدودسازی

رئیس سازمان بهزیستی در پاسخ به این پرسش که «چگونه باید با این نسل برخورد کرد؟» اظهار داشت: اغلب دولت‌ها و خانواده‌ها به دلیل نگرانی از آسیب‌ها، رویکرد کنترل و محدودسازی را در پیش می‌گیرند، اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که این راهکار پایدار نیست.

بر اساس گزارش OECD (۲۰۲۲) و تجربه کشورهای موفق مانند ژاپن، فنلاند و کره‌جنوبی، مؤثرترین راه، تربیت دیجیتال و توانمندسازی مبتنی بر مشارکت است.

وی افزود: باید نوجوانان را به‌جای حذف از فضا، به شریک در مدیریت فضا تبدیل کرد. در ایران نیز سازمان بهزیستی می‌تواند با اجرای طرح‌هایی مانند «سلام» (سلامت اجتماعی محله‌محور) و مراقبت از نوجوانان در فضای مجازی به این هدف نزدیک شود.

حسینی در پایان تأکید کرد که پیوند میان خانواده، مدرسه، داوطلبان محلی و سازمان‌های اجتماعی می‌تواند زمینه‌ساز تربیت نسلی مسئول، خلاق و سالم در فضای مجازی باشد. وی هدف مهم این دوره‌ها را درک نگاه پدیدارشناسانه به دنیای درونی نوجوان دانست که پر از فرصت‌های طلایی است؛ فرصت‌هایی که با افزایش سواد رسانه‌ای و دیجیتال، از مسیر فضای مجازی نیز قابل دستیابی هستند.