تحقق تنها ۴۴ درصد از اهداف توسعه گیاهان دارویی؛ ۷۸ درصد صادرات خام است

عدم تحقق کامل اهداف ملی توسعه گیاهان دارویی

مدیرعامل شرکت سینا رویش با انتقاد از وضعیت نامطلوب حوزه گیاهان دارویی در کشور، اعلام کرد که با گذشت یک دهه از تدوین سند ملی توسعه، تنها ۴۴ درصد از اهداف آن محقق شده است. این سند که در سال ۱۳۹۲ تدوین شد، بر استفاده از ظرفیت‌های اقلیمی و تنوع زیستی کشور برای کسب سهم مهمی در بازار جهانی داروهای گیاهی تأکید داشت.

آمار نگران‌کننده صادرات خام

بر اساس گزارش‌های سال ۱۴۰۲، بخش عمده پیشرفت ۴۴ درصدی محقق‌شده، مربوط به چند گیاه خاص نظیر زعفران، زیره سبز، گل محمدی و حنا است که از ابتدا بیشترین سطح زیر کشت را داشتند. سطح زیر کشت سایر گیاهان دارویی کشور در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۷ هزار هکتار بوده که بسیار پایین‌تر از اهداف تعیین‌شده است.

• عمده محصولات صادرشده شامل زعفران، سیر، گشنیز و بذرهای دارویی است.
• متأسفانه حدود ۷۸ درصد این صادرات به‌صورت خام انجام می‌شود.
• سهم فرآورده‌های دارویی گیاهی از بازار صادراتی کشور همچنان کمتر از پنج درصد است.

گسستگی در زنجیره ارزش؛ از مزرعه تا بازار

مفهوم «زنجیره ارزش» شامل تمام مسیر از انتخاب بذر مناسب و نوع کشت گرفته تا فرآوری و ارائه محصول نهایی به مصرف‌کننده است. در حالی که در کشورهای پیشرفته مانند چین و ژاپن این زنجیره به‌صورت منظم طراحی شده، در ایران حلقه‌های آن از هم گسسته‌اند.

در ایران، کشاورز نمی‌داند محصول خود را به چه کسی و با چه استانداردی باید بفروشد، بنابراین کیفیت نهایی محصول نیز تضمین‌شده نیست. در نتیجه، با حجم زیادی از ضایعات، آلودگی‌های قارچی و عدم انطباق با استانداردهای جهانی مواجه هستیم.

ضعف استانداردسازی و فرآوری مدرن

نبود استاندارد واحد برای تولید و فرآوری گیاهان دارویی و کمبود فناوری‌های مدرن در مرحله فرآوری، باعث شده است که بخش قابل‌توجهی از مواد اولیه به‌صورت خام صادر شده و ارزش افزوده اصلی نصیب کشورهای دیگر شود. برای دستیابی به زنجیره ارزش واقعی، ابتدا و انتهای این زنجیره باید به‌صورت شفاف و قابل‌ردیابی تعریف شود.

اولویت‌بندی: تمرکز بر حلقه اول زنجیره (بذر)

مدیرعامل سینا رویش تأکید کرد که اولویت باید به حلقه اول زنجیره ارزش گیاهان دارویی داده شود. به‌طور کلی حدود ۳۵ درصد وزن میانگین محورهای توسعه به حلقه اول، یعنی بذر و مواد کاشت، بازمی‌گردد.

اگر از ابتدای کار گیاهی استاندارد، بذر اصلاح‌شده و خروجی با کیفیت نداشته باشیم، تلاش‌های بعدی در کاشت و مکانیزاسیون به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. همچنین، تولید باید با نیاز بازار تطبیق داده شود؛ در غیر این صورت، محصول تولیدی یا عملکرد پایینی دارد یا هزینه تولید آن‌قدر بالاست که صرفه اقتصادی برای خریدار ندارد.

کمبود بذر اصلاح‌شده و غیبت اصلاح ژنتیکی

ضعف اصلی کشور در فقدان متریال و بذر اصلاح‌شده است. در چند دهه گذشته کار چشم‌گیر و نظام‌مندی روی بذر گیاهان دارویی انجام نشده و به‌جای اصلاح گونه‌های بومی، واردات متریال صورت گرفته است. متأسفانه از ظرفیت ژنتیکی گیاهان بومی کشور آن‌گونه که باید استفاده نشده و عمده تولید محدود به چند قلم محصول است.

چالش‌های اقلیمی و ضرورت تغییر الگوی کشت

با توجه به متغیرهای اقلیمی، چاره‌ای جز تغییر الگوی کشت وجود ندارد. این تغییر به معنای حذف کامل کشت‌های مرسوم نیست، بلکه باید مناطق و زراعت‌هایی که قابلیت بیشتری دارند، شناسایی و تقویت شوند. در کشور ما که از محدودیت منابع آبی رنج می‌بریم، تغییر اقلیم بیشتر چالش‌زا است و بازنگری در الگوهای کشت را اجباری می‌کند.

اولویت‌دهی به چند گونه و تلاش برای اصلاح آنها

تمرکز فعلی تحقیقات بر اصلاح و بهبود بذر گیاهانی است که بیشترین سطح زیر کشت را دارند، مانند زعفران، گل محمدی و زیره سبز. برای مثال، در برخی استان‌ها تولید زیره سبز زیاد است، اما ماده مؤثر یا کیفیت لازم برای مصارف دارویی را ندارد.

وابستگی صنعتی و واردات عصاره‌ها

بسیاری از صنایع دارویی گیاهی کشور، مواد اولیه و عصاره‌های مورد نیاز خود را وارد می‌کنند؛ زیرا یا در داخل کشت نمی‌شود یا هزینه تولید داخلی بسیار بالاست. این وضعیت ناشی از ضعف در حلقه اول زنجیره (کیفیت و کمیت بذر) و فقدان مکانیزاسیون و رعایت استانداردهای کشاورزی است.

با این حال، اقداماتی در مسیر صنعتی شدن، از جمله تولید داروهای دامی و کنترل آفات در آزمایشگاه‌ها، انجام شده و برخی محصولات مجوزهای اولیه را دریافت کرده‌اند. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که با طراحی زنجیره‌ای مناسب و همکاری دانشگاه، صنعت و کشاورز می‌توان ارزش‌افزوده را در داخل کشور حفظ کرد.