کشف مدادهای شمعی ۱۰۰ هزار ساله نئاندرتال‌ها؛ شواهدی جدید از توانایی‌های نمادین

کشف مدادهای اُخر و کاربرد آگاهانه

نتایج یک پژوهش جدید باستان‌شناسی که در مجله Science Advances منتشر شده، نشان می‌دهد نئاندرتال‌هایی که ده‌ها هزار سال پیش در منطقه کریمه (شمال دریای سیاه) زندگی می‌کردند، از مدادهای شمعی قرمز و زرد رنگ ساخته شده از ماده معدنی «اُخر» استفاده می‌کردند و برای ترسیم خطوط دقیق، نوک آن‌ها را تیز می‌کردند. این کشف بحث دیرینه درباره توانایی‌های فرهنگی و نمادین این گونه انسانی را وارد مرحله جدیدی کرده است.

محققان در این پژوهش، سه مداد اُخر را شناسایی کردند که قدمت آن‌ها تا ۱۰۰ هزار سال می‌رسد و نشانه‌هایی از «کاربرد آگاهانه» در آن‌ها دیده می‌شود. این مدادها از اُخر، که ماده‌ای معدنی حاوی آهن و رنگ‌دانه است، تراشیده شده‌اند. یکی از این مدادها نوکی تیز شده داشت که نشان می‌دهد نئاندرتال‌ها برای رسیدن به نوکی کاملاً دقیق، از روش‌های مختلفی برای تیز کردن لبه‌های آن استفاده می‌کردند.

«فرانچسکو دِریکو»، نویسنده اصلی این مقاله و استاد باستان‌شناسی دانشگاه برگن نروژ، اظهار داشت: «پیدا کردن قطعه‌ای که نوک آن به‌وضوح دوباره تراشیده شده، بسیار هیجان‌انگیز بود؛ چراکه نشان می‌دهد این مداد برای ترسیم خطوط ظریف ساخته و نگهداری می‌شده است.»

بحث بر سر کاربرد نمادین

این کشف، گواه جدیدی بر توانایی نئاندرتال‌ها در خلق آثار هنری نمادین است. نویسندگان مقاله اشاره کردند که اگر نئاندرتال‌ها از اُخر فقط برای کارهای عملی مانند دباغی پوست حیوانات استفاده می‌کردند، نیازی به نوک تیز پیدا نمی‌کردند. کشف مدادی که نشانه‌های چندبار تیز شدن روی آن دیده می‌شود، حاکی از آن است که نئاندرتال‌های کریمه گاهی از اُخر برای فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی معنادار، مانند کشیدن نقش‌های مختلف بر بدن، استفاده می‌کردند.

دِریکو معتقد است که اگر این نتیجه درست باشد، نشان می‌دهد نئاندرتال‌ها از توان ذهنی لازم برای خلق نشانه‌های اجتماعی و تبدیل بدن خود به ابزارهای فرهنگی، مانند انسان خردمند (Homo sapiens)، برخوردار بوده‌اند.

پیشینه استفاده از رنگ‌دانه‌ها

انسان‌ها و خویشاوندان پیشاتاریخی آن‌ها صدها هزار سال است که با رنگ‌دانه‌ها ارتباط دارند. تاکنون در حدود ۴۰ محوطه باستانی در سراسر اروپا شواهدی از استفاده نئاندرتال‌ها از رنگ‌دانه‌های سیاه، قرمز، زرد یا سفید کشف شده است، هرچند همه این کاربردها لزوماً هدف اجتماعی یا فرهنگی نداشته‌اند:

• نئاندرتال‌های شبه‌جزیره ایبری (حدود ۵۰ هزار سال پیش) از رنگ‌دانه‌های قرمز و زرد برای نقاشی روی صدف‌ها استفاده می‌کردند که نشان‌دهنده کاربرد نمادین است.
• نئاندرتال‌های ساکن هلند (بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار سال پیش) از مواد معدنی سیاه‌رنگ استفاده می‌کردند، اما هیچ نشانه‌ای از معنای نمادینی درباره آن‌ها کشف نشده است.

جزئیات پژوهش در کریمه

پژوهشگران برای بررسی احتمال معنای فرهنگی اُخرهای کشف‌شده در محوطه‌های نئاندرتالی کریمه، روی ۱۶ قطعه اُخر از سه پناهگاه سنگی در کریمه و یک محوطه روباز در شمال‌شرق اوکراین تمرکز کردند که قدمت‌شان بین حدود ۱۰۰ هزار تا ۳۳ هزار سال است. آن‌ها شکل، آثار سطحی و ترکیب شیمیایی این قطعات را تحلیل کردند.

دِریکو و همکارانش سه قطعه را که همگی به کریمه تعلق داشتند، یافتند که به گفته آنان احتمالاً برای اهداف فرهنگی و نمادین به کار رفته‌اند و صرفاً کاربرد عملی مانند دباغی پوست یا دفع حشرات نداشتند. این سه قطعه عبارتند از:

1. ابزاری که بارها تراش و ساییده شده تا پس از کند شدن دوباره نوک‌تیز شود (استفاده مانند مداد رنگی برای کشیدن خطوط باریک).
2. قطعه‌ای که به نظر می‌رسد بخشی از یک مداد شکسته باشد.
3. قطعه‌ای که خطوطی عمداً روی پایه‌اش حک شده است.

گروه تحقیقاتی همچنین به این نتیجه رسید که اُخر از منابع محلی و همچنین مکان‌های دیگری که هنوز شناسایی نشده‌اند، استخراج شده است. دِریکو افزود که ردیابی محل تهیه مواد رنگی توسط نئاندرتال‌ها، دریچه‌ای به سوی درک انتخاب‌ها و تفاوت رنگ و کیفیت مورد نظر آن‌هاست، هرچند تعداد نمونه‌ها برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست.

دیدگاه‌های مخالف و تفسیرهای جایگزین

همه‌ پژوهشگران با نگرش این گروه از محققان موافق نیستند. «ربکا رگ سایکس»، باستان‌شناس دانشگاه کمبریج، نسبت به نتایج نویسندگان تردید دارد و استدلال می‌کند که شواهد مستقیمی از کاربرد نمادین در اینجا وجود ندارد و این لزوماً تنها تفسیر ممکن نیست.

سایکس توضیح داد: «می‌توان این علامت‌ها [خطوط حک‌شده بر کنار یکی از قطعات] را به‌عنوان روشی خاص برای تولید پودر تعبیر کرد، بدون آن‌که لزوماً نشانه معنا یا الگوی نمادین خاصی باشند.»

با این حال، او یادآور شد که هرچند خود علامت‌ها شاید معنای نمادین نداشته باشد، اما نئاندرتال‌ها ممکن است از پودرهای رنگی برای اهدافی از این دست استفاده کرده باشند. «اپریل ناول»، انسان‌شناس دوران پارینه‌سنگی، نیز استدلال می‌کند که نباید بیش از اندازه بر تمایز میان کاربرد نمادین و کاربرد عملی اُخر تاکید شود. او معتقد است که به‌محض آن‌که نئاندرتال‌ها استفاده عملی از اُخر را شروع کردند، به‌احتمال زیاد آن را برای نقاشی بدن و تزئین لباس نیز به کار گرفتند تا افراد یا گروه‌ها را از هم متمایز کنند، درست مانند جوامع غیرصنعتی امروزی.