تخریب بی‌سابقه جنگل‌های بلوط زاگرس؛ از «قصابی بلوط» تا طغیان آفات در ایلام

بلوطستان زاگرس، این میراث کهن و نماد استقامت، این روزها زیر ضربات بی‌امان تبر، اره، طمع زمین‌خواران و هجوم آفات نامرئی، نفس‌های آخر خود را می‌کشد. گزارش‌های میدانی از استان ایلام، از دامنه‌های «دانوک» تا «دینارکوه»، حکایت از یک فاجعه زیست‌محیطی بی‌سابقه دارد که نه تنها تنه‌های درختان، بلکه ریشه‌های هویت فرهنگی و زیستی غرب کشور را هدف قرار داده است.

فاجعه در قلب زاگرس؛ از تبر تا زمین‌خواری

در دامنه‌های خاموش «دانوک» شهرستان ایوان، صدای تبر نه تنها تنه بلوط، بلکه ریشه‌های حافظه و شکوه زاگرس را می‌بُرد. در ضلع شرقی دانشگاه و بیمارستان رازی شهر ایلام، جایی که باید دانش و درمان جوانه بزند، اکنون خاک زخمی از ریشه‌های کَنده‌شده می‌نالد و این آغاز «زمین‌خواری» است که خاک بکر زاگرس را به یغما می‌برد.

کارشناسان، تخریب خاک و بریدن ریشه‌های بلوط در این مناطق را مقدمه‌ای بر «تغییر کاربری پنهان» در عرصه‌های طبیعی می‌دانند. در محدوده موسوم به «آهن‌ربا» از دامنه کبیرکوه، مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که خانواده‌هایی در چندگامی جاده، بی‌هیچ پروا با تبر و اره به جان درختان بلوط افتاده‌اند.

ابوطالب رضایی، دانش‌آموخته منابع طبیعی، با تأکید بر لزوم بازگشت رویکرد قاطع قانونی گفت: «با چشمان خود دیدم چگونه بلوط‌ها قربانی بی‌تفاوتی می‌شوند و زاگرس این نگین جاوید طبیعت بی‌پناه مانده است. ای‌کاش امروز نیز همان رویکرد بازگردد تا عرصه‌های کبیرکوه با قاطعیت و در چارچوب قانون حفاظت از جنگل‌ها محافظت شود.»

«قصابی بلوط» در دینارکوه و تساهل مدیریتی

«دینارکوه»، شانه سبز و سرفراز زاگرس، نیز این روزها زیر تیغ تبر و بی‌تفاوتی زخم خورده است. یعقوب محمدی، عضو فعال انجمن غیردولتی «زندگی سبز بوتک آبدانان»، پس از سفری هشت‌ساعته به مسیر جنوبی دینارکوه، صحنه‌های مشاهده‌شده را «قصابی بلوط» نامید و حجم تخریب را در تاریخ زیست دینارکوه بی‌سابقه دانست.

اشکال گوناگون تخریب درختان بلوط عبارتند از:

• بریدن کامل سر درخت و قلع‌وقمع تنه‌ها.
• تبدیل ریشه‌های زنده به هیزم.
• قطع سرشاخه‌ها برای تغذیه دام.

مشاهدات نشان می‌دهد که این تخریب‌ها حتی در محدوده‌های قرق‌شده که نصب کندوی زنبور عسل نیز در آن‌ها ممنوع است، روی داده‌اند. این حامی طبیعت انتقاد می‌کند که در پی خشکسالی و کمبود علوفه، دامداران به بریدن شاخه‌های سبز روی آورده‌اند و اداره‌های مسئول محیط زیست و منابع طبیعی با اخطار و خواهش، به جای برخورد قاطع، موجب جسورتر شدن متخلفان شده‌اند.

تهدید نامرئی؛ هجوم آفات و فروپاشی زیستی

در کنار تهدید تبر و اره، طبیعت ایلام با آفتی نامرئی نیز دست‌به‌گریبان است. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد از محدوده شهرک ولیعصر تا پشته «ارشت» شهرستان بدره، درختان بلوط با هجوم دو آفت گسترده روبه‌رو شده‌اند. این آفت‌ها پس از دوره‌ای از خشکسالی‌های پی‌درپی، آتش‌سوزی‌های گسترده و فرسایش خاک، زاگرس را در معرض فروپاشی زیستی قرار داده‌اند.

«پروانه برگ‌خوار سفید بلوط» و «زنبور گال‌زای بلوط» در بلوطستان شهرستان بدره به طغیان رسیده‌اند و برگ‌های سبز را به خزان زودرس کشانده‌اند. کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر چاره‌ای اندیشیده نشود، این آفت‌ها به سایر نواحی گسترش یافته و پوشش جنگلی زاگرس به‌سرعت تحلیل خواهد رفت.

مهدی داراب‌زاده، کارشناس ارشد اقتصاد کشاورزی و فعال انجمن‌های زیست‌محیطی، معتقد است: «مدیریت این بحران تنها با اقدام علمی، هماهنگ و فوری ممکن است. در برابر چنین فاجعه‌ای، بی‌عملی و نگاه‌های مقطعی کارساز نیست؛ زاگرس امروز بیش از هر زمان دیگر به عقل جمعی و تصمیم‌های کارشناسی نیاز دارد.»

اقدامات نظارتی و مطالبه قاطعیت قانونی

در تازه‌ترین اقدام نظارتی، یگان حفاظت منابع طبیعی استان ایلام با همکاری همیاران طبیعت، موفق به کشف و انهدام ۹ بشکه زغال و چوب‌های درختان جنگلی در منطقه «گاوز» (پل حفی) ایلام شد. قاچاق زغال و قطع غیرمجاز درختان، از مهم‌ترین عوامل تخریب جنگل‌های بلوط در سال‌های اخیر است.

فعالان محیط زیست ایلام بر یک واقعیت تلخ تأکید دارند: تداوم تساهل در برابر متجاوزان به حریم بلوط و منابع طبیعی، خاک را بی‌پناه و قانون را بی‌اعتبار می‌کند. اکنون فعالان طبیعت خواستار ورود قاطع نهادهای قضایی با حضور سازمان‌های مردم‌نهاد و تدوین برنامه‌ای علمی برای احیای زاگرس هستند.

زاگرس؛ میراثی در خطر خاموشی

زاگرس، نه فقط گستره‌ای از درختان، بلکه شناسنامه زیستی، فرهنگی و تاریخی مردمان غرب کشور است. هر درخت بلوط، نمادی از صبوری و ریشه‌داریِ تمدن زاگرس است که ریشه در ترانه‌های کهن، اسطوره‌های مردمان و نفس هر ایل دارد. هر درختی که می‌افتد، بخشی از حافظه قومی فرو می‌ریزد و پژواک «هوره» (آواز اصیل کردی) در کوه خاموش‌تر می‌شود.

ایلام که روزگاری بهشت بلوط‌ها بود، امروز پیکرش زخمی از اره و آفت است و اگر امروز نایستیم، فردا حتی خاطره سایه بلوط نیز بر زمین نخواهد ماند.