بازآرایی ایده وفاق؛ ضرورت عبور از ابربحران‌های داخلی و خارجی

بازآرایی ایده وفاق؛ ضرورت عبور از ابربحران‌های داخلی و خارجی

در شرایطی که رقابت‌های سیاسی داخلی به اوج خود رسیده و توان اجرایی کشور را زمین‌گیر کرده است، ایده «وفاق» که پس از انتخابات ریاست جمهوری چهاردهم مطرح شد، نتوانسته به سرمنزل مقصود برسد و نیازمند بازنگری جدی است. این رویکرد، با الهام از تجارب جهانی نظیر نشست اخیر چین و آمریکا که بر تنظیم اختلافات به جای رقابت ساختاری تمرکز داشت، می‌تواند راهی برای گشایش در مسائل پیچیده کشور باشد.

درس‌آموخته جهانی: تنظیم اختلافات به جای رقابت

نشست‌های اخیر میان قدرت‌های بزرگ جهانی، به‌ویژه چین و آمریکا، نشان داد که می‌توان در عین رقابت تنگاتنگ، به سمت حل مسائل خاص حرکت کرد. رویکرد آنها بر مبنای طبقه‌بندی اختلافات و اولویت‌بندی آنها، فضای همکاری را مسدود نکرده و از هدایت فضا به سوی تنش‌های بیشتر جلوگیری می‌کند. هدف این تنظیم‌گری دوگانه بود: نخست، جلوگیری از تبدیل روابط به تنش و دوم، گشودن راهی سوم برای حفظ منافع طرفین در بستر حل اختلافات.

این رویکرد جهانی شاید برای امروز ایران نیز مفید باشد به شرط آنکه تجارب جهانی را بستری برای عبور از مشکلات تعریف کنیم.

ناکامی ایده وفاق در فضای سیاسی ایران

با گذشت بیش از یک سال از طرح ایده وفاق، که موجی از امید به حل مسائل کشور را ایجاد کرده بود، به نظر می‌رسد این ایده در عمل ناکارآمد بوده است. شدت گرفتن رقابت‌های سیاسی داخلی، تمام انرژی و سرمایه کشور را زمین‌گیر کرده و امکان اقدام موثر را از مجریان سلب نموده است. این ناکارکردی در تحقق وفاق، مانع بزرگی برای حل مسائل کشور شده است.

مسائلی همچون بحران انرژی، خشکسالی، تغییرات اقلیمی و مساله آب در کنار تورم بالا، شکلی از درهم‌پیچیدگی را در کشور ایجاد کرده‌اند که حل آنها جز با توافق و انسجام سیاسی و اقتصادی از سوی همه، راه دیگری ندارد. با این حال، راهکار عبور از تنش‌های سیاسی در پیچ و تاب رقابت‌های ساختاری گرفتار آمده و دامنه مشکلات را فزون‌تر کرده است.

نشانه‌های هشدارآمیز و تشدید نگرانی‌ها

علامت‌های هشدارآمیز این دوره به روشنی قابل مشاهده است که بر دامنه نگرانی‌ها افزوده است:

• شدت گرفتن امواج استیضاح‌ها و چالش‌ها، که جدی‌ترین آن خروج وزیری کلیدی اقتصاد تنها پس از شش ماه بود.
• فعال شدن رسانه‌ها در بیان اختلافات و نمادین ساختن آنها.
• کاهش اعتماد عمومی به وعده‌ها و سازوکارهای جدید.

یکی از مهم‌ترین مسائل مبتلا به ایده وفاق این است که تنها در سطوح ارشد حاکمیت قابل پذیرش بوده، در حالی که سطوح میانی نه تنها با آن ارتباط برقرار نکرده‌اند، بلکه شاید مانع شکل‌گیری آن نیز هستند. این دوگانه منجر به تشدید صف‌آرایی‌های سیاسی در میدان‌های میانی، تضعیف ظرفیت اجرایی و افزایش هزینه‌های تصمیم‌گیری شده است.

بازآرایی وفاق؛ ضرورتی برای عبور از بحران‌ها

مرور موارد فوق موید آن است که بازآرایی وفاق دیگر یک گزینه انتخابی نیست، بلکه یک ضرورت برای ایران در جهت عبور از بحران‌هاست. با توجه به تهدیدات نظامی و سیاسی و شرایط «نه جنگ، نه صلح» تحمیلی به کشور، لازم است راهی تازه گشوده شود. درک شرایط کنونی کشور و باور به تهدیدات جدی نظامی و سیاسی، این درایت را می‌طلبد که رقابت‌های ساختاری را کنار نگذاریم، اما به تنظیم اختلافات بپردازیم تا از ابربحران‌های داخلی و خارجی به سلامت عبور کنیم.

برای اینکه بازآرایی ایده وفاق موثر باشد، لازم است موانع ساختاری، نهادی و ذهنی که مانع تحقق آن شده‌اند، شناسایی و رفع شوند. عمده‌ترین موانع عبارتند از:

• تمرکز توافق‌ها در سطوح عالی بدون نهادسازی: توافق‌های سیاسی در بالاترین سطوح اگر به سازوکاری برای اجرا و نظارت تبدیل نشوند، در برابر مقاومت‌های محلی و منافع گروهی فرو می‌ریزند. نیاز به نهادی واسط برای انتقال این رویکرد به بدنه احساس می‌شود.
• منطق صفر و صدی در رقابت سیاسی: اختلافات نباید منجر به حذف رقیب شود. باید بازی برد و باخت کنار گذاشته شده و مسائل اصلی در دستور کار قرار گیرد.
• عدم توافق برای طبقه‌بندی اولویت‌ها: بحران‌های فوری و مسائل ساختاری را نمی‌توان همزمان رفع کرد. این مهم نیازمند طبقه‌بندی اولویت‌هاست، چرا که زمان کوتاه و منابع محدود است.
• نمادین شدن رقابت سیاسی در رسانه‌ها: رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به صفحه نمایش این رقابت‌ها مبدل شده‌اند و امکان بهره‌گیری از تحلیل‌های کارشناسی و تقویت ایده وفاق از آنها سلب شده است.
• فقدان میانجی‌های سیاسی و اجتماعی: نبود میانجی میان رقبای سیاسی در عرصه مدیران میانی، مجریان و لایه‌های محلی و استانی، بستری برای عدم تحقق ایده وفاق است. وجود داورانی از جنس نهادهای صنفی و سیاسی برای تحقق این ایده ضروری است.

در نهایت، ایده وفاق باید به عنوان ابزاری برای عبور از وضعیت کنونی و راه حلی برای آینده سیاسی کشور نگریسته شود. برای حل بحران‌های کنونی، راهی جز بازآرایی این ایده و توجه به الزامات آن در دسترس نیست.