شکست طرح آزادسازی واردات خودرو؛ موانع بوروکراتیک، شرکت‌های بی‌تجربه و سیطره چینی‌ها

با گذشت بیش از دو سال از اجرای طرح آزادسازی واردات خودرو با هدف ایجاد رقابت، کنترل قیمت و ارتقای کیفیت صنعت خودروسازی، خیابان‌های کشور همچنان از حضور پررنگ خودروهای خارجی خالی مانده‌اند. جز چند مدل محدود، اثری از خودروهای وارداتی در شهرها دیده نمی‌شود. کارشناسان معتقدند ریشه این وضعیت را باید در ترکیب چند عامل کلیدی جست‌وجو کرد: حضور شرکت‌های بی‌تجربه در امر واردات، ابهام در تعرفه‌ها، نحوه تخصیص ارز و فرآیندهای طولانی اداری.

چالش‌های اجرایی و آمار نگران‌کننده

در حالی که دهه نود به عنوان دوران طلایی واردات خودرو شناخته می‌شد و مردم حق انتخاب گسترده‌ای بین خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی داشتند، اکنون بازار رنگ انحصار گرفته است. حتی برندهایی مانند کیا که جزو اولین خودروهای وارداتی بودند، اثر چندانی از محصولاتشان در سطح شهر دیده نمی‌شود.

کاهش چشمگیر آمار واردات

کارشناسان بازار خودرو معتقدند روند پیچیده و طولانی واردات باعث کاهش شدید آمار شده است. بر اساس آمارهای رسمی، از ابتدای سال جاری تاکنون حدود ۲۰ تا ۲۵ هزار دستگاه خودرو وارد کشور شده است؛ در حالی که این رقم در سال گذشته حدود ۵۰ هزار دستگاه بود. بخش قابل‌توجهی از این خودروها نیز هنوز به دست مصرف‌کننده نرسیده‌اند.

فرآیند طولانی ثبت سفارش، تخصیص ارز، ترخیص گمرکی، اخذ مجوزهای زیست‌محیطی و در نهایت شماره‌گذاری، باعث شده بسیاری از خودروها ماه‌ها در حیاط گمرک بمانند و عملاً آمار واردات کمتر از پیش‌بینی‌ها باشد.

موانع ساختاری و بوروکراتیک

آزادسازی واردات خودرو با چالش‌های جدی در مسیر تحقق اهداف خود روبه‌رو شد. نبود دستورالعمل‌های شفاف، تغییرات مکرر در قوانین و پیچیدگی‌های اداری، اجرای طرح واردات را کند و مبهم کرد. تلاش دولت برای حمایت از تولید داخل با تعرفه‌های پلکانی، بارها با شکایت‌های دیوان عدالت اداری و مخالفت مجلس متوقف شد و بسیاری از شرکت‌ها پیش از شروع فعالیت، درگیر بوروکراسی سنگین شدند.

شرکت‌های تازه‌کار و تجربه‌های تلخ

یکی دیگر از مشکلات اساسی، حضور شرکت‌های بی‌تجربه در حوزه واردات است. بازار واردات که در دهه ۱۳۹۰ در اختیار چند شرکت باسابقه و پاسخ‌گو بود، اکنون به دست مجموعه‌هایی افتاده که نه تجربه دارند و نه زیرساخت. این شرکت‌ها صرفاً با دریافت ارز و مجوز، اقدام به ثبت سفارش انبوه کردند و بسیاری از آنها در تخصیص ارز یا اظهار گمرکی با مشکل روبه‌رو شدند. نبود تجربه نه‌تنها در فرآیند ترخیص و استانداردسازی، بلکه در ارائه خدمات پس از فروش نیز خود را نشان داده است.

خدمات پس از فروش؛ حلقه مفقوده اعتماد

یکی از مهم‌ترین دلایل دیده‌نشدن خودروهای وارداتی در خیابان‌ها، نبود شبکه خدمات پس از فروش و تأمین قطعات است. بسیاری از شرکت‌ها تنها چند ده یا چند صد دستگاه خودرو وارد کرده‌اند، بدون آن‌که نمایندگی فعالی در کشور داشته باشند. مشتری حاضر نیست خودرویی بخرد که در صورت خرابی، باید برای یک قطعه ساده ماه‌ها منتظر بماند. نتیجه آن شده که بسیاری از خودروهای وارداتی یا در انبارها مانده‌اند، یا پس از مدت کوتاهی از تردد خارج شده‌اند.

سیطره چینی‌ها بر ترکیب واردات

ترکیب واردات نیز وضعیت خاصی دارد. بیش از ۹۰ درصد خودروهای وارداتی ساخت چین هستند. حتی برخی برندهای کره‌ای، ژاپنی و اروپایی نیز در چین مونتاژ می‌شوند. این در حالی است که بسیاری از آنها با استانداردهای زیست‌محیطی ایران سازگار نیستند و در مرحله شماره‌گذاری متوقف می‌شوند. روابط یک‌طرفه با کشورهای واردکننده و عدم آشنایی با ضوابط داخلی، عملاً مانع ورود مؤثر خودروها به بازار شده است.

قیمت‌گذاری بدون ضابطه و خروج از رقابت

تصمیم شورای رقابت در اسفندماه ۱۴۰۳ مبنی بر خروج خودروهای وارداتی از شمول قیمت‌گذاری دستوری، نتیجه معکوس داشت. این تصمیم به واردکنندگان اجازه داد قیمت‌ها را آزادانه تعیین کنند، به طوری که قیمت برخی مدل‌ها از خودروهای مونتاژی داخلی هم بالاتر رفت. به این ترتیب، وارداتی‌ها عملاً از دایره رقابت و انتخاب مصرف‌کننده کنار رفتند، زیرا خریدار خودرویی را انتخاب می‌کند که خدمات و بازار فروش بهتری دارد.

ابهام تعرفه‌ای و ساختار حمایتی

ابهام در تعرفه‌های وارداتی یکی از بزرگ‌ترین موانع بازار بوده است؛ تا مدت‌ها مشخص نبود تعرفه واقعی بین ۶۰ تا ۱۰۰ درصد است یا بیشتر. در کنار این بی‌ثباتی، فشار خودروسازان و قطعه‌سازان داخلی به واردات خودرو نیز تأثیرگذار بوده است. سال گذشته حدود ۹ میلیارد دلار به صنعت خودرو اختصاص یافت، در حالی که سهم واردات تنها یک تا دو میلیارد دلار بود. کارشناسان بازار خودرو معتقدند این ساختار حمایتی طوری طراحی شده که واردات در حاشیه بماند و انحصار تولیدکنندگان داخلی حفظ شود.

واردات؛ مسکنی برای دردی مزمن

طرح واردات خودرو که قرار بود تعادل بازار و افزایش رقابت را به ارمغان آورد، اکنون خود به چالشی تازه بدل شده است. هزاران خودرو در گمرک مانده‌اند، قیمت‌ها بالا رفته و مشتریان از خرید خودروهای بی‌پشتیبان صرف‌نظر کرده‌اند. تا زمانی که شفافیت در نظام تعرفه‌ای، ثبات در سیاست‌گذاری و واگذاری مجوزها به شرکت‌های توانمند ایجاد نشود، بازار خودروی ایران، رنگ رقابت واقعی را نخواهد دید و خودروهای وارداتی همچنان فقط روی کاغذ خواهند بود.