کشف ابزارهای اُخر شبیه «مداد شمعی» ۱۰۰ هزار ساله نئاندرتال‌ها در کریمه

نتایج یک پژوهش جدید باستان‌شناسی نشان می‌دهد که نئاندرتال‌ها ده‌ها هزار سال پیش در منطقه‌ای که امروزه کریمه نامیده می‌شود، ابزارهایی شبیه به مداد شمعی از جنس «اُخر» (رنگ‌دانه معدنی حاوی آهن) ساخته و از آن‌ها برای مقاصد فرهنگی و نمادین استفاده می‌کردند. این کشف، گواه جدیدی بر بحث دیرینه درباره توانایی‌های شناختی و هنری این گونه انسانی است و نشان می‌دهد نئاندرتال‌ها ممکن است از توان ذهنی لازم برای خلق نشانه‌های اجتماعی برخوردار بوده‌اند.

مدادهای اُخر ۱۰۰ هزار ساله و کاربرد آگاهانه

محققان در این تحقیق، سه قطعه اُخر را شناسایی کردند که قدمت آن‌ها تا ۱۰۰ هزار سال می‌رسد و نشانه‌هایی از «کاربرد آگاهانه» در آن‌ها دیده می‌شود. این نئاندرتال‌ها که در شمال دریای سیاه زندگی می‌کردند، برای رسیدن به نوکی کاملاً دقیق، لبه‌های این مدادهای قرمز و زرد رنگ را با روش‌های مختلفی تیز می‌کردند.

«فرانچسکو دِریکو»، نویسنده اصلی مقاله و استاد باستان‌شناسی دانشگاه برگن نروژ، کشف قطعه‌ای که نوک آن به‌وضوح دوباره تراشیده شده، را بسیار هیجان‌انگیز دانست؛ چراکه نشان می‌دهد این مداد برای ترسیم خطوط ظریف ساخته و نگهداری می‌شده است.

نویسندگان مقاله استدلال می‌کنند که اگر نئاندرتال‌ها از اُخر صرفاً برای کارهای عملی مانند دباغی پوست حیوانات یا دفع حشرات استفاده می‌کردند، نیازی به تیز کردن نوک آن نداشتند. این یافته‌ها که در مجله Science Advances منتشر شده، نشان می‌دهد نئاندرتال‌های کریمه احتمالاً از اُخر برای فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی معنادار، مانند کشیدن نقش‌های مختلف بر بدن، استفاده می‌کردند.

شواهد و تردیدهای باستان‌شناسی

با این حال، همه پژوهشگران با این تفسیر موافق نیستند و معتقدند هیچ مدرک مستقیمی وجود ندارد که این مدادهای اُخر واقعاً برای طراحی آثار فرهنگی یا اجتماعی به کار رفته باشند.

دیدگاه‌های مخالف

«ربکا رگ سایکس»، باستان‌شناس دانشگاه کمبریج، نسبت به نتایج تردید دارد و می‌گوید:

• استدلال پژوهشگران مبنی بر وجود شواهد مستقیم از کاربرد نمادین، لزوماً تنها تفسیر ممکن نیست.
• خطوط حک‌شده بر کنار یکی از قطعات می‌تواند صرفاً روشی خاص برای تولید پودر باشد، بدون آن‌که لزوماً نشانه‌ای از معنای نمادین خاصی داشته باشد.

در مقابل، «اپریل ناول»، انسان‌شناس دوران پارینه‌سنگی، استدلال می‌کند که نباید بیش از حد بر تمایز میان کاربرد نمادین و عملی اُخر تأکید کرد. او معتقد است: «به‌محض آن‌که نئاندرتال‌ها استفاده عملی از اُخر، ‌مثلاً برای دفع حشرات را شروع کردند، به‌احتمال زیاد آن را برای نقاشی بدن و تزئین لباس نیز به کار گرفتند تا افراد یا گروه‌ها را از هم متمایز کنند، درست مانند جوامع غیرصنعتی امروزی.»

تاریخچه استفاده از رنگ‌دانه‌ها در دوران پیشاتاریخ

ارتباط انسان‌ها و خویشاوندان پیشاتاریخی آن‌ها با رنگ‌دانه‌ها به صدها هزار سال پیش بازمی‌گردد. شواهدی از استفاده نئاندرتال‌ها از رنگ‌دانه‌های سیاه، قرمز، زرد یا سفید در حدود ۴۰ محوطه باستانی در سراسر اروپا کشف شده است. با این حال، همه این کاربردها لزوماً هدف اجتماعی یا فرهنگی نداشته‌اند:

پژوهشگران برای این مطالعه، ۱۶ قطعه اُخر از سه پناهگاه سنگی در کریمه و یک محوطه روباز در شمال‌شرق اوکراین را بررسی کردند. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که اُخر از منابع محلی استخراج شده، اما تعداد نمونه‌های مدادهای اُخر بسیار اندک است و برای نتیجه‌گیری قطعی درباره شیوه‌ی تصمیم‌گیری نئاندرتال‌ها کافی نیست.