راندمان فاجعه‌بار مصرف آب در کشاورزی ایران؛ چرا با وجود خشکی، آب ارزان است؟

ایران در حالی که یکی از صادرکنندگان محصولات کشاورزی در سطح جهان است، همزمان در رده واردکنندگان بزرگ این محصولات نیز قرار دارد. این پارادوکس در شرایطی رخ می‌دهد که بخش کشاورزی کشور با بحران جدی راندمان مصرف آب مواجه است؛ چالشی که کارشناسان، ریشه آن را نه در تحریم‌ها، بلکه در ضعف ساختار مدیریت فنی و نبود اراده سیاسی برای اصلاح الگوی مصرف می‌دانند. برای تداوم فعالیت در این شرایط، مدیریت منابع آبی و ارتقاء بهره‌وری مصرف آب باید در دستور کار قرار گیرد.

چالش بزرگ: راندمان پایین مصرف آب

سیروس جعفری، عضو هیات علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، تاکید می‌کند که تولید و صادرات محصولات کشاورزی تنها تابع وسعت کشورها و میزان بارندگی نیست، بلکه تکنولوژی تولید و فرآوری از بیشترین اهمیت برخوردار است. وی با اشاره به اهمیت راندمان بهره‌برداری از آب برای تولید محصولات مختلف کشاورزی، آمار نگران‌کننده‌ای را ارائه می‌دهد:

• راندمان بهره‌برداری از آب در ایران حدود ۰.۳ برآورد می‌شود.
• این راندمان در برخی کشورهای منطقه به ۲.۵ نیز می‌رسد.

به گفته این کارشناس، مهم‌ترین مشکل در ایران، هدررفت مصرف آب است. کنترل کافی بر تحویل حجمی آب به کشاورز صورت نمی‌گیرد و به دلیل ارزان بودن برق، آب از عمق زمین استخراج می‌شود. این شرایط باعث شده تا انگیزه کافی برای ارتقاء سطح بهره‌وری مصرف آب وجود نداشته باشد.

الگوهای موفق جهانی در مقابله با کم‌آبی

نمونه‌های موفقی از کشورهای با سطح بارش محدود در دنیا وجود دارند که توانسته‌اند محصولات کشاورزی خود را روانه بازار جهانی کنند. این کشورها با کمترین منابع، بیشترین تولید را از آن خود کرده‌اند.

تجربه عربستان سعودی با کشت هیدروپونیک

عربستان سعودی در چارچوب برنامه‌های «رویای ۲۰۳۰» و برای تقویت امنیت غذایی و صادرات غیرنفتی، نخستین محموله محصولات کشاورزی تولید شده با فناوری کشت هیدروپونیک (کشاورزی در آب) را به اتحادیه اروپا صادر کرد. این روش کشت که بدون خاک و تنها با محلول‌های غنی از عناصر غذایی در آب انجام می‌شود، راهکاری کارآمد برای مقابله با چالش‌های اقلیمی و کمبود منابع آب معرفی شده است.

همچنین، الگوی کشت فراسرزمینی توسط شرکت‌هایی مانند المراعی عربستان برای تامین خوراک دام آب‌بر از کشورهایی چون آرژانتین و آمریکا، نمونه دیگری از مدیریت هوشمندانه منابع آب است.

جهش تولید در چین و هلند

کشورهایی مانند چین که تا یک دهه قبل در رده واردکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی بودند، توانسته‌اند با ارتقاء سطح فناوری در زمینه کشاورزی و بسته‌بندی، به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان جهانی تبدیل شوند. چین در سال ۲۰۱۹ با صادرات ۱۳۳ میلیارد دلار، از آمریکا و اتحادیه اروپا پیشی گرفت. ارتقای سطوح تکنولوژی در چین موجب شده که در طول ۵ سال اخیر، میزان تولید در این بخش ۲ تا ۳ برابر افزایش یابد.

هلند نیز با وجود وسعت محدود، به دلیل راندمان بسیار بالای تولید به ازای مصرف آب، در مقام یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مواد غذایی در دنیا قرار دارد.

مصرف آب فاجعه‌بار در تولید گندم

با وجود تولید گسترده محصولات کشاورزی در ایران، راندمان مصرف آب در این بخش بسیار پایین است. این استاد دانشگاه با ارائه یک مثال مشخص، عمق فاجعه را نشان می‌دهد:

این بدان معناست که با به‌کارگیری سیستم‌های نوین آبیاری قطره‌ای، میزان مصرف آب می‌تواند تا حدود ۷۵ درصد کاهش یابد. این در حالی است که میانگین تولید گندم در ایران از سال ۱۳۵۷ تاکنون، حتی سه برابر نیز نشده است.

ریشه مشکل: ضعف مدیریت و سیاستگذاری داخلی

به اعتقاد کارشناسان، پایین بودن میزان بهره‌وری مصرف آب در بخش کشاورزی، اثرگذاری جدی از تحریم‌ها و چالش‌های اقتصادی ندارد، بلکه صدمه اصلی از نبود ساختار مدیریت فنی و علمی در کشور است. سیستم‌های آبیاری کاملاً اتوماتیک توسط شرکت‌های ایرانی تولید و اجرا می‌شوند و نیازی به رفع تحریم برای تامین آنها نیست.

عوامل مهم مصرف زیاد آب و عدم بهینه‌سازی آن عبارتند از:

• نبود انگیزه برای اصلاح الگوی مصرف آب.
• نبود نظارت کافی بر میزان مصرف.
• برق ارزان و عدم قیمت‌گذاری واقعی آب.
• نبود الگوی مناسبی برای کشت.
• عدم اختصاص ردیف بودجه به تامین آب و ارتقاء تکنولوژی‌های مصرف آب.

برای اصلاح شرایط، سیاستگذاری باید بر تدوین ابزارهای قانونی و مشوق‌های لازم جهت ایجاد انگیزه برای تولیدکنندگان بهره‌ور متمرکز شود. مهم‌ترین الزامات شامل بهره‌مندی از سامانه‌های نوین، هدایت به سمت تولید محصولات با آب‌بری کم، تغییر فصل کاشت، تحویل حجمی آب به‌جای روش حق‌آبه و توسعه دسترسی به تکنولوژی‌های نوین کشاورزی است.