راهبرد احیای مراتع خوزستان؛ فشار ۶ میلیون واحد دامی و لزوم استفاده از ۱۱۵ گونه بومی

صدیقه یوسف نعنایی، محقق و کارشناس منابع طبیعی، با اشاره به نقش حیاتی استان خوزستان در تأمین علوفه کشور، نسبت به وضعیت نگران‌کننده مراتع این استان هشدار داد و راهکارهای پایداری را برای کاهش فشار دام و احیای اکوسیستم‌های مرتعی ارائه کرد.

وضعیت نگران‌کننده مراتع خوزستان

خوزستان با دارا بودن ۲.۵ میلیون هکتار مرتع، یکی از قطب‌های اصلی تأمین علوفه دام در کشور به شمار می‌رود. با این حال، آمارهای رسمی نشان‌دهنده وضعیت نامطلوب بخش قابل توجهی از این عرصه‌ها است.

آمار رسمی از وضعیت مراتع

بر اساس اظهارات این محقق، وضعیت مراتع خوزستان به شرح زیر است:

• تنها حدود ۵۶۹ هزار هکتار از مراتع استان در زمره مراتع خوب قرار دارند.
• بیش از ۵۵۵ هزار هکتار از مراتع نیز مراتع فقیر محسوب می‌شوند.

فشار ۶ میلیون واحد دامی

یوسف نعنایی تأکید کرد که مراتع استان نیازمند توجه فوری و اجرای برنامه‌های احیایی هستند. با این وجود، وجود بیش از ۶ میلیون واحد دامی در خوزستان، که آن را به یکی از مهم‌ترین مناطق پرورش دام‌های بومی کشور تبدیل کرده، فشار مضاعفی بر عرصه‌های مرتعی وارد می‌کند.

رشد جمعیت و نیاز فزاینده به محصولات دامی از عوامل اصلی تخریب کمی و کیفی مراتع برشمرده شده است.

راهبرد احیا: تمرکز بر گونه‌های بومی

توسعه کشت گیاهان علوفه‌ای به عنوان راهکاری مؤثر برای حفاظت از مراتع مطرح شده است. گام نخست در احیای مراتع، «شناخت دقیق رویشگاه و انتخاب گونه‌های گیاهی بومی مناسب» است.

متأسفانه، به دلیل پراکندگی اطلاعات و شناخت ناکافی، در برنامه‌های اجرایی گذشته به جای توسعه و تقویت گونه‌های بومی، شاهد استفاده از تعداد محدودی گونه غیربومی بوده‌ایم که نتایج مطلوبی در عرصه‌های طبیعی نداشته‌اند.

پتانسیل غنی گونه‌های مرتعی خوزستان

خوزستان دارای تنوع غنی از گونه‌های مرتعی است. بر اساس کتاب کد گیاهان مرتعی، این استان دارای ۱۱۵ گونه مرتعی ارزشمند است که پتانسیل بالایی برای احیا دارند. این گونه‌ها شامل موارد زیر هستند:

• گراس‌ها
• یونجه‌ها
• اسپرس‌ها
• شبدرهای وحشی
• گونه‌های شورپسند

مزایای گونه‌های بومی

مزیت اصلی این گونه‌های بومی، «تجدید حیات طبیعی و آسان» در عرصه‌های طبیعی است. این گونه‌ها از نظر اقتصادی و اکولوژیکی بسیار به صرفه بوده و در برابر تنش‌های محیطی زیر مقاوم‌تر هستند:

• خشکسالی
• شوری

مدیریت پایدار و جامع‌نگر

برای کاهش فشار بر عرصه‌های طبیعی و تحقق تولید پایدار در بخش دامپروری استان، اتخاذ یک راهبرد هوشمندانه و پایدار ضروری است. این راهبرد شامل سه محور اصلی است:

1. تأمین علوفه: کشت گیاهان علوفه‌ای کم‌آب‌بر و مقاوم به شوری.
2. احیای مراتع: استفاده از گونه‌های بومی سازگار.
3. مدیریت چرای دام: تنظیم فشار چرا، زمان چرا و جلوگیری از چرای زودرس.

موفقیت عملیات اصلاح و احیای مراتع تابع عوامل مختلف فنی، اقتصادی و اجتماعی است. بنابراین، برنامه‌ریزی برای اصلاح این اکوسیستم‌ها باید جامع‌نگر باشد و به تمام عوامل مؤثر شامل پوشش گیاهی، شرایط محیطی، وضعیت اقتصادی، آموزشی و فرهنگی بهره‌برداران توجه شود.