بحران آب تهران؛ ذخیره سد امیرکبیر کمتر از دو هفته: شکست الگوی توسعه و نیاز به ۱۰۰ همت بودجه

وضعیت اضطراری سدهای تامین‌کننده آب تهران

بر اساس گزارش‌های رسمی، ذخیره آب در سدهای تهران به مرحله‌ای بحرانی رسیده است. مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای تهران اعلام کرد که ذخیره فعلی سد امیرکبیر تنها برای تامین آب شرب تهران به مدت کمتر از دو هفته کفایت می‌کند. آمارها نشان می‌دهند که:

• ورودی آب به سدهای تهران نسبت به سال آبی گذشته ۴۳ درصد کاهش یافته است.
• تنها ۱۴ میلیون مترمکعب آب پشت سد امیرکبیر ذخیره شده که معادل ۸ درصد ظرفیت این سد است.

سخنگوی صنعت آب کشور نیز تایید کرد که سدهای کرج، لار و ماملو در مهر ماه به احجام مرده رسیده‌اند و سد لتیان نیز در آبان ماه به این نقطه خواهد رسید. وزیر نیرو نیز با اشاره به تکمیل طرح انتقال آب طالقان، از برنامه‌ریزی برای انتقال آب سد لار به تهران برای جبران کمبود بارش خبر داد و تاکید کرد که پاییز خشک، کشور را برای شرایط سخت آماده می‌کند.

ریشه‌های چندوجهی بحران آب پایتخت

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران، در تحلیل وضعیت موجود، کاهش شدید آب تجدیدپذیر و بارگذاری جمعیتی بیش از حد را دو عامل اصلی این بحران می‌داند.

کاهش ۳۵ درصدی آب تجدیدپذیر کشور

در سال‌های نرمال، کل کشور حدود ۱۰۰ میلیارد متر مکعب آب تجدیدپذیر داشته که این رقم در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ به ۶۵ میلیارد متر مکعب رسیده است؛ یعنی متوسط آب تجدیدپذیر کشور، ۳۵ درصد کاهش یافته است. این شرایط در حالی است که بارندگی در ۱۶ استان کشور «صفر مطلق» بوده و دورنمای مثبتی تا پایان پاییز پیش‌بینی نمی‌شود.

تهران، ناپایدارترین نقطه آبی ایران

تهران از نظر سرانه دسترسی به آب تجدیدپذیر، با ۳۳۵ میلیون مترمکعب، یکی از ناپایدارترین نقاط ایران محسوب می‌شود. این وضعیت نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات غلط در طول سال‌هاست:

• بارگذاری بیش‌ازحد جمعیت: تراکم جمعیتی تهران از شهرهای بزرگ جهانی بیشتر است و صدور مجوزهای ساخت‌وساز بدون توجه به ظرفیت آبی همچنان ادامه دارد.
• شکست الگوی توسعه: کل مصرف آب شرب تهران ۱.۱ میلیارد مترمکعب است، در حالی که استان تهران حدود ۱.۸ میلیارد متر مکعب آب برای کشاورزی (اغلب سنتی) مصرف می‌کند.
• انتقال آب غیربومی: آب سدهایی مانند ماملو، طالقان و کرج اساساً برای تهران نبوده و با خط لوله به پایتخت منتقل شده‌اند.

انتقال آب در مقابل مدیریت مصرف و هدررفت

انتقال آب از سدهایی مانند طالقان و لار به عنوان راه‌حل‌های مقطعی مطرح شده‌اند، اما کارشناسان نسبت به تداوم این رویکرد هشدار می‌دهند. کل آبی که از طالقان به تهران می‌رسد (حدود ۸۰ میلیون مترمکعب) تنها ۸ درصد به منابع آب تهران می‌افزاید، در حالی که میزان آب «به حساب نیامده»، تلفات شبکه و برداشت غیرمجاز در تهران حدود ۲۵ درصد است.

«از یک‌سو در جایی دیگر منابع را تخلیه می‌کنیم و فرونشست در دشت قزوین ایجاد می‌کنیم، خب چرا موارد بیان‌شده را درست نمی‌کنیم؟»

همچنین، سالانه حدود ۳۰ میلیون متر مکعب آب شرب در تهران صرف فعالیت‌های عمرانی و ساختمانی می‌شود که می‌توان آن را با پساب جایگزین کرد. پروژه‌های انبوه‌سازی همچنان بدون سیستم‌های بازچرخانی آب طراحی می‌شوند، در حالی که انتقال آب طالقان نیز نتوانسته مشکل بحران آب تهران را حل کند.

چالش‌های مالی و نیاز به تغییر پارادایم

برای نوسازی شبکه آب تهران و کاهش تلفات، عددی بالای ۱۰۰ همت (برای یک سال و نیم پیش) پول نیاز است. این در حالی است که کل بودجه آب کشور در سال جاری ۶۰ همت بوده و ۲۵۰۰ همت پروژه نیمه‌تمام در بخش آب وجود دارد. با بودجه‌های فعلی، اتمام این پروژه‌ها حدود ۴۰ سال طول می‌کشد.

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران تاکید می‌کند که برای خروج از این وضعیت، به یک «تغییر پارادایم» و ابزارهای نوین برای تامین مالی پروژه‌های آبی نیاز است. همچنین، تمرکز صرف بر تنبیه مشترکان پرمصرف کافی نیست، زیرا برای خریداران آپارتمان‌های گران‌قیمت، قبض آب ناچیز است و باید مشارکت این گروه‌ها را در قالب منافع اقتصادی و اجتماعی تعریف کرد.

راهکار فوری: شفافیت و مشارکت مردمی

مهم‌ترین و واجب‌ترین اقدام در شرایط کنونی، گفت‌وگوی صریح و اثرگذار با مردم است. تجربه شهرهایی مانند کیپ‌تاون نشان می‌دهد که اولین عامل کمک‌کننده به حل بحران، مشارکت مردمی و اجتماعی بوده است.

کارشناسان معتقدند که وزارت نیرو آمارهای فراوانی در اختیار دارد که به دلایل مختلف هنوز در دسترس عموم قرار نگرفته است. باید از گفتن واقعیت‌ها نهراسید و اطلاعات دقیق وضعیت بغرنج منابع آبی تهران را شفاف‌سازی کرد.

همچنین، باید ابزارهای جدید و واقعی را سریع‌تر عملیاتی کرد و از تمرکز بر موضوعاتی مانند بارورسازی ابرها، آب‌های ژرف یا انتقال آب از دریای جنوب که بیشتر شبیه به «قصه» هستند، پرهیز کرد.