بحران فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل: ۵۲٪ در مرز اسقاط و ۹۱٪ اتوبوس‌ها فرسوده‌اند

وضعیت بحرانی ناوگان حمل‌ونقل کشور؛ ۲۲ میلیون دستگاه در مرز فرسودگی

مدیر نوسازی ناوگان حمل‌ و نقل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) با تشریح وضعیت نگران‌کننده ناوگان حمل‌ونقل کشور، اعلام کرد که از مجموع ۴۲ میلیون دستگاه خودرو و موتورسیکلت فعال، نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه یا ۵۲ درصد از کل ناوگان در مرز فرسودگی قرار دارند. بیشترین سهم این فرسودگی مربوط به موتورسیکلت‌ها و خودروهای سواری است.

بر اساس آمار ارائه شده، از سال ۱۳۴۵ تا پایان سال ۱۴۰۳، حدود ۲۵.۷ میلیون خودرو در کشور تولید شده که تنها ۲.۵ میلیون دستگاه از چرخه خارج و اسقاط شده‌اند و در حال حاضر نزدیک به ۲۳ میلیون خودرو در حال تردد هستند.

جزئیات آمار خودروهای سواری، وانت و اتوبوس

برآوردهای اخیر نشان می‌دهد که در حال حاضر نزدیک به ۸ میلیون خودرو پرمصرف و آلاینده فرسوده (با کارکرد بیش از ۱۶ سال) در سطح کشور تردد می‌کنند. تفکیک این آمار به شرح زیر است:

• حدود ۲ میلیون خودرو سواری و ۶۰۰ هزار خودرو وانت فرسوده با کارکرد بالای ۲۰ سال.
• حدود ۴.۴ میلیون خودرو سواری و ۸۰۰ هزار خودرو وانت با کارکرد بین ۱۶ تا ۲۰ سال.
• نزدیک به ۶ میلیون دستگاه خودرو با کارکرد بیش از ۱۱ سال.

وضعیت ناوگان حمل‌ونقل عمومی نیز به مراتب وخیم‌تر است. در حوزه اتوبوس‌ها، از مجموع ۶۶ هزار دستگاه فعال در کشور، نزدیک به ۵۹ هزار دستگاه فرسوده هستند که این آمار نشان‌دهنده فرسودگی حدود ۹۱ درصد از اتوبوس‌های در حال تردد است.

اهداف و چالش‌های برنامه هفتم توسعه برای نوسازی

هدفگذاری صورت گرفته در برنامه هفتم توسعه برای اسقاط خودروهای فرسوده، سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه تعیین شده است. با تحقق این هدف، تا پایان برنامه (سال ۱۴۰۸)، حدود ۲.۵ میلیون دستگاه خودرو فرسوده از ناوگان خارج می‌شود. با این حال، حتی با این میزان اسقاط، در سال ۱۴۰۸ حدود ۵ میلیون خودرو فرسوده همچنان در حال تردد خواهند بود. در صورت کند بودن روند نوسازی، تعداد خودروهای فرسوده تا آن سال به حدود ۸ میلیون دستگاه خواهد رسید.

تداوم روند کنونی فرسودگی ناوگان، منجر به تشدید ناترازی بنزین، افزایش آلودگی هوا و کاهش ایمنی و ارتقاء حجم بالای تصادفات خواهد شد. تامین منابع مالی مورد نیاز برای تسهیل و تسریع روند اسقاط، امری ضروری است.

طرح‌های نوسازی و تسهیلات

در بخش خودروهای تجاری و مسافری، طرح‌هایی برای نوسازی در دست اجراست. از جمله این اقدامات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• اتوبوس‌های برون شهری: طرح جایگزینی ۱۵۷۸ دستگاه اتوبوس برون شهری با پرداخت تسهیلات ۱۰ میلیارد تومانی در حال اجراست.
• تاکسی‌ها: بر اساس تفاهم‌نامه ۹۶ هزار دستگاهی، برنامه نوسازی ۹۶ هزار دستگاه تاکسی و موتورسیکلت در تهران و کلانشهرها اجرا می‌شود.

در حوزه اسقاط، سال گذشته (۱۴۰۲) با اسقاط ۳۴۹ هزار دستگاه خودرو فرسوده، رکورد سال ۱۳۹۳ شکسته شد. همچنین، در سال جاری (۱۴۰۳) نیز رکورد اسقاط خودرو پس از یک دهه احیا شده است.

موانع اصلی نوسازی و راهکارهای تشویقی

یکی از موانع اصلی در تحقق هدف اسقاط ۵۰۰ هزار دستگاه در سال، عدم توازن بین ورود خودروهای جدید و خروج فرسوده‌ها است. سالانه حدود ۱ تا ۱.۵ میلیون دستگاه خودرو به ناوگان اضافه می‌شود. طبق ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو، تولیدکنندگان موظف‌اند به ازای هر چهار خودرو تولیدی، یک خودرو فرسوده را اسقاط کنند. در صورت تحقق هدف تولید ۳ میلیون دستگاه در برنامه هفتم، ۷۵۰ هزار دستگاه خودرو از ناوگان خارج خواهد شد.

چالش افزایش قیمت و کاهش جذابیت اسقاط

مهم‌ترین عاملی که جذابیت جایگزینی خودرو جدید به جای خودرو فرسوده را با چالش روبرو ساخته، افزایش مداوم قیمت خودرو در بازار است. به دلیل عدم توازن عرضه و تقاضا، قیمت‌ها افزایش می‌یابد و فردی که خودروی فرسوده دارد، قدرت خرید خود را متناسب با تسهیلات ارائه شده از دست می‌دهد و جذابیت اسقاط کاهش می‌یابد.

تسهیلات و مشوق‌های نوسازی

برای ایجاد انگیزه در فرآیند اسقاط، مشوق‌هایی در نظر گرفته شده است:

پیشگامی در نوسازی با خودروهای برقی

برنامه‌ریزی‌هایی برای ورود خودروهای برقی به کلانشهرها انجام شده است. در طرح ۹۶ هزار دستگاهی، حدود ۴۰۰۰ دستگاه تاکسی برقی برای شهر تهران پیش‌بینی شده که تاکنون ۱۱۰۰ نفر در این فرآیند ثبت‌نام کرده‌اند. همچنین، برنامه نوسازی ۲۰۰۰ خودرو برقی برای ناوگان تاکسیرانی سایر کلانشهرها در نظر گرفته شده است. شهر اصفهان در این زمینه پیشرو بوده و ۳۶۱ متقاضی برای جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای برقی در این شهر مشارکت داشته‌اند و اقدامات ساخت ایستگاه‌های شارژ نیز در حال انجام است.